Skip to main content

Ein Editionsprojekt der Heinrich-Heine-Universität Düsseldorf und der Nordrhein-Westfälischen Akademie der Wissenschaften und der Künste.

HHUD Düsseldorf

(B 3) Eutropius



Einleitung

S. 3

I. Historiographische Bemerkungen

Das Breviarium Eutrops bietet eine kurz gefasste Geschichte Roms von der legendären Gründung bis zur Regierungszeit Jovians (363–364 n. Chr.). Unterteilt ist es in zehn Bücher, von denen Buch 1 bis 6 die Geschichte der Republik, Buch 7 bis 10 die Geschichte der Kaiserzeit als eine Serie von Kaiserbiographien behandelt.1

Über das Leben des Autors weiß man wenig. Gesichert ist durch die einzige autobiographische Aussage innerhalb des Textes, dass Eutrop Teilnehmer des Perserfeldzugs Julians war, vgl. 10,16,1 ingenti apparatu Parthis intulit bellum, cui expeditioni ego quoque interfui. Er war dabei wohl kein Soldat, sondern gehörte zu den comites des heidnischen Kaisers, dessen Standpunkt er bei der Beurteilung der Geschichte seiner Vorgänger des Öfteren übernommen zu haben scheint.2 Sein Geschichtswerk widmete S. 4 er dem Kaiser Valens, der es zuvor in Auftrag gegeben hatte.3 Trotz einiger jüngst geäußerter Zweifel kann ferner weiterhin als relativ sicher gelten, dass Eutrop magister memoriae am Hofe des Valens war.4 Schließ­lich scheint auch festzustehen, dass die Widmung des Geschichtswerks bald nach 369 erfolgte, nämlich nach der Annahme des Titels eines Gothicus maximus durch Valens.5

Andere im Werk selbst zu entdeckende Angaben sind mit Ausnahme eines Hinweises auf das Lager Kirkesion, das Eutrop als Teilnehmer der Julian-Expedition gekannt haben muss (Eutr. 9,2,3), zu vage, um daraus Informationen für die Biographie des Autors zu gewinnen.6 Von den übri­gen späteren Zeugnissen zum Autor, die wiederholt zusammengetragen worden sind,7 bieten dagegen einige nur Extrapolationen, die aus demS. 5 Geschichtswerk selbst entwickelt sind. In anderen Fällen ist angesichts der Tatsache, dass der Name Eutropius sehr verbreitet war, unklar, ob wirklich eine Identität mit dem Profanhistoriker anzunehmen ist. Nach der meist vorgenommenen, mit großen Unsicherheiten behafteten Rekonstruktion seiner Laufbahn könnte Eutrop nach seiner Zeit als magister memoriae als Prokonsul Asiens amtiert haben. Nachdem er sich dann durch seine Verwicklung in die Theodorus-Affäre vom Hofe des Valens zurückziehen musste, machte er unter Gratian und Theodosius weiter Karriere, vielleicht als comes sacrarum largitionum, weiter dann als praefectus praetorio in Illyricum8 und als Konsul von 387.

Die Herkunft des Eutropius möchte die Suda in Italien verorten.9 Doch sind hier lediglich aus der Tatsache, dass Eutrop in „italischer Sprache“ schreibt, Schlussfolgerungen vorgenommen worden.10 Bonamente hält dagegen Eutrop für einen Griechen und zieht für diese Vermutung Nikephoros Gregoras heran.11 Allerdings kann Nikephoros das Urteil über den „Hellenen“ Eutrop nur aus dem Text Eutrops selbst gewonnen haben. Es ist daher wahrscheinlich, dass es sich ausschließlich auf den heidni­schen Glauben des Autors bezieht,12 der vor allem aus der negativen Cha­rakterisierung Konstantins und der Ignorierung christlicher Tatbestände hervorgeht.13 Des Weiteren weist Bonamente Eutrop dem antiochenischen Freundeskreis des Libanios zu. Diese Annahme beruht auf der S. 6Identifi­zierung des Historikers mit einem gleichnamigen Korrespondenten des Libanios sowie auf den Angaben über die Verwicklung des Prokonsuls Asiens Eutrop in die Theodorus-Verschwörung.14

Eine gewisse Wahrscheinlichkeit hat für sich, dass der Korrespondent des Symmachus (ep. 3,46–53) mit dem Breviator identisch ist. Denn dieser Korrespondent hat offenkundig bereits Proben historiographischer Expertise vorgelegt und Symmachus spricht die Erwartung aus, dass diese für die Verherrlichung der Kriegstaten des Kaisers Gratians eingesetzt werden möge.15 Aus dieser Korrespondenz geht zwar hervor, dass Eutrop Grundbesitz in Asien (ep. 3,53) hat. Dies schließt allerdings bei einem Spitzenfunktionär, der an verschiedenen Kaiserhöfen wirken konnte, eine Provenienz aus dem Westen nicht aus. So könnte durchaus Bordeaux der Herkunftsort des Historikers gewesen sein, wenn man eine Identifizierung mit dem gleichnamigen bei Marcellus erwähnten Autor in Betracht ziehen möchte.16

Sollte die These von der östlichen Herkunft zutreffen, würde Eutrop zu den griechischen Intellektuellen gehören, deren sprachlichen Leistungen – wie Ammian oder Claudian – die spätlateinische Literatur so viel verdankt. Bei einer solchen westlichen Identität müsste Eutrop zu den Anhängern Julians gehört haben, die ihm aus Gallien gefolgt waren.

Über hypothetisch bleibende, aber nicht völlig spekulative Kombina­tionen ist angesichts der Homonymien nicht hinauszugelangen. Die bereits erwähnten Elemente, die aus dem Geschichtswerk (einschließlich des Widmungskapitels) selbst gewonnen werden können, genügen aber bereits für eine zufriedenstellende historische Einordnung. Das GeschichtswerkS. 7 stammte aus der Feder eines hochrangigen Bürokraten und sprachlich versierten Experten17 am Hofe des Valens, der aus welchen Gründen auch immer Teilnehmer der Persienexpedition Julians gewesen ist, aber unter den Folgekaisern weiter Karriere gemacht haben dürfte. Seine Stellung als Mitglied einer Elite von Hoffunktionären ermöglichte es ihm, das Reich in seiner Gesamtheit in den Blick zu nehmen.

Diese Funktionärselite wusste gegenüber dem Kaiser durchaus Erwar­tungen und Empfehlungen zu formulieren. Raffiniert betont Eutrop in seinem Proömium, Valens sei bei der Verwaltung des Reiches „den Taten berühmter Männer schon gefolgt (…), noch bevor er sie durch Lektüre kennenlernte“. Damit legt er den Kaiser in pädagogischer Weise darauf fest, entsprechend dem vertrauten Modell römischer Geschichtsauffas­sung18 die römische Geschichte als eine Serie von Beispielen zu begreifen, in denen die Ideale der Funktionärselite bald erfüllt, bald in tadelnswerter Weise vernachlässigt wurden.19 Vor allem für die Vorgängerkaiser, die als Nachfolger der „berühmten Männer“ gesehen wurden, wird in der Art ei­ner Bilanz verzeichnet, wer die Normen erfüllt und wer zu den schlechten Kaisern zählt.20

Dabei wird die Regierung eines Kaisers nach zwei Hauptgesichtspunk­ten gewertet. Für die Innenpolitik umschreibt Eutrop sein Ideal mit civilis, bzw. mit civilitas.21 Diese Begriffe sind dabei im Deutschen nicht einfach wiederzugeben. „Bürgerlich“ wirkt bisweilen antiquiert, wurde aber hier in der Regel belassen, da es die Sache eher trifft, als Ausdrücke wie „leutse­lig“ oder „herablassend“. Der Begriff ist nur aus der Problematik der Prinzipatsideologie zu verstehen, in der der Kaiser zwar Monarch ist, sichS. 8 aber innerhalb der vermeintlich weiter existierenden alten Verfassungs- und Gesellschaftsordnung nicht nur so verhalten muss, als sei er nur ein nobilis unter anderen, ein primus inter pares, sondern dies auch noch am besten selbst glaubt. Als Variante von civilitas kann moderatio gelten.22 Das Gegenteil ist die Arroganz, also die superbia, für die Eutrop auch den Begriff insolentia verwendet.23 Für die Außenpolitik besteht das Ideal in der Demonstration imperialer Stärke. Umschrieben wird dieses Ideal mit Adjektiven wie strenuus, mit Substantiven wie fortitudo, virtus, gloria,24 vor allem aber dadurch, dass imperiale Großtaten in positiv wertender Weise in der Art eines Bulletins aufgeführt werden.

Im besten Falle gelingt es, beiden Gesichtspunkten gleichermaßen gerecht zu werden. Unerreichbar ist nach Überzeugung Eutrops hier Trajan gewesen. Dieser Kaiser verschiebt die seit Augustus stabilen Grenzen, wobei die imperialen Erfolge von Eutrop übertrieben werden, indem Trajan die Wiedergewinnung von Städten im rechtsrheinischen Germanien zugeschrieben wird.25 Für die Eroberung Dakiens stellt Eutrop, um den imperialen Erfolg dieses Kaisers deutlich zu machen, eine scharfe Kontrastierung zu den Verhältnissen der Gegenwart her, indem er darauf hinweist, dass zum gegenwärtigen Zeitpunkt die Taifalen, Victofalen und Terwingen das Gebiet besetzt halten (Eutr. 8,2,2). In ungewöhnlich kleinteiliger Weise werden die Eroberungen und Erfolge Trajans im Osten aufgeführt (Eutr. 8,3). Diesen militärischen Ruhm überstrahlt dann noch die civilitas des Kaisers, für die Eutrop zahlreiche Beispiele anführt (Eutr. 8,5). Weitere Musterkaiser in der Porträtserie des Breviators sind Mark Aurel, Claudius Gothicus oder Probus, der Aurelian gloria militari gleichkommt, morum autem civilitate übertrifft.

In diesen Wertungen ist Eutrop selbstverständlich wenig originell, sondern greift bekannte Muster auf. Denn beide Ideale sind bereits in der frühkaiserzeitlichen Geschichtsschreibung Normen gewesen, die für die Beurteilung von Kaisern maßgeblich waren.26 Bei schlechten Kaisern wieS. 9 Tiberius korrespondiert tyrannisches Verhalten im Innern mit der Erlah­mung des imperialen Schwunges, bei seinem Gegenspieler, dem potentiel­len besseren Princeps Germanicus, gehen Bürgersinn und Sinn für imperiale Größe Hand in Hand. Trotzdem hatte die Festlegung des regie­renden Kaisers auf diese konventionellen Programme, wie sie durch das historische Kurzhandbuch des Eutrop erfolgte, für die Eliten des ausgehenden vierten Jahrhunderts durchaus auch aktuelle politische Be­deutung. Mit der bei Eutrop geradezu penetranten Betonung des Ideals des civilis princeps, die gegenüber Aurelius Victor als Besonderheit auf­fällt,27 die sich aber ähnlich beispielsweise im Panegyrikus des Claudius Mamertinus findet,28 formulierte nämlich die Funktionärselite, die sich in einer Kontinuität zum altrömischen Senat wähnte, auch wenn sie insbeson­dere im Osten mit dem früheren Senat wenig gemeinsam hatte, ihre Erwartungen. Wenig berechenbare und potentiell gefährliche Parvenüs wie Valentinian und Valens sollten darauf festgelegt werden, dass trotz der absoluten Macht des Kaisers, die nicht grundsätzlich in Frage gestellt wurde, die Illusion eines angemessenen Umgangs mit der unmittelbaren Umgebung von Würdenträgern gepflegt wurde. Exemplarisch beschreibt Eutrop diesen Aspekt anhand der Charakterisierung Mark Aurels: „Er stand mit allen in Rom auf gleichem Fuß und wurde dadurch, dass er auf dem Gipfel der Macht stand, zu keiner arroganten Überhebung fortgerissen und war von bereitwilligster Großzügigkeit.“ (Eutr. 8,12,1)Die Be­deutung, die dieses Verhalten für Eutrop hat, erklärt sich damit, dass sich bekanntlich an der Wende des dritten zum vierten Jahrhundert die monarchische Repräsentation in besonderem Maße sakralisiert und abgehoben hatte, einen Prozess, den Eutrop, seinen Quellen folgend, im Zusammenhang mit der Regierung Diokletians charakterisiert und beklagt hat.29 Trotz dieser Formen des „Dominats“ und hieratischen Überhöhung, die für das spätantike Kaisertum als typisch betrachtet werden, blieben Kommunikation und Betonung der Ansprechbarkeit dem spätantiken Kaisertum nicht unbekannt, sondern waren zum Machterhalt unabdingbar.S. 10 Die Architektur spätantiker Residenzen betont zwar auf der einen Seite die erhabene Unnahbarkeit des Kaisers im zeremoniellen Kontext, stellt aber auf der anderen Seite durch die Serie von Banketträumen die Gastlichkeit und den sozialen Umgang des Kaisers heraus.30 In Eusebs Vita Constantini ist dementsprechend Konstantin auf der einen Seite ein halbgöttliches We­sen, das in Edelsteinprunk in einem Sitzungssaal thront, auf der anderen Seite aber ein Kaiser, der in freundlichem Gespräch gemeinsam mit den Funktionärsbischöfen beim Bankett tafelt.31 Auch im Bericht Ammians über den Rombesuch des Constantius fällt auf, dass der Kaiser einerseits seine imperiale Hoheit zur Schau stellt, andererseits um die Demonstration seiner Leutseligkeit bei Volk und Senat bemüht ist.32

Eutrop verbindet also mit der Betonung des Ideals des civilisprinceps die Hoffnung, Valens auf einen angemessenen und respektvollen Umgang mit den höfischen Würdenträgern festzulegen. Zu diesem Ideal gehörte seiner Ansicht nach, abweichend von dem, was einem modernen Staatsideal entsprechen würde, dass der Kaiser zwar auch sonst freigiebig ist, aber seine „Freunde“ – d. h. vor allem seine hochgestellte höfische Umgebung, zu der etwa Eutrop selbst gehörte – mit Wohltaten und Ehren überhäuft. Für Augustus wird rühmend hervorgehoben, er habe „auf die bürgerlichste Weise“ gelebt, „gegen jedermann äußerst freigiebig, gegen seine Freunde im höchsten Maße treu, die er zu so großen Ehren erhob, dass er sie beinahe seiner eigenen Höhe gleichstellte.“33 In der Bilanz des Claudius wird positiv verzeichnet, dass er sich zumindest „gegen bestimmte Freunde (gesittet verhielt)“ und sie an herausragenden Ehrungen partizipieren lässt (Eutr. 7,13,4). Der Musterkaiser Trajan „bereicherte öffentlich und privat alle und erhöhte sie mit Ehrenämtern, auch wenn er sie nicht besonders gut kannte“ (Eutr. 8,4). Die Bilanz des Antoninus Pius ist unter anderem deshalb positiv, weil dieser „sein ganzes Vermögen durch die Soldzahlungen an die Soldaten und durch Gefälligkeiten für seine Freunde verringert“ habe (und das alles bei gefüllter Staatskasse!) (Eutr. 8,8,3).

S. 11Besonders eingehend mustert Eutrop das Verhältnis zu den „Freunden“ der höfischen Umgebung für die Kaiser der eigenen Zeit. Im Urteil über Konstantin wird in Zusammenhang mit der Katastrophe von 326 zwar eine schwankende Haltung konstatiert, gleichwohl insgesamt die Bereicherung bzw. angemessene Belohnung der höfischen Umgebung durch den Kaiser positiv hervorgehoben.34 Ebenso differenziert fällt das Urteil über Constan­tius II. aus, der einerseits (in religionspolitischen Fragen?) zu sehr seiner Umgebung folgt, gleichwohl aber andererseits insgesamt gerade im Verhältnis zu den Freunden, die er angemessen belohnt, richtig handelt.35 Bei Julian ist zwar das Verhalten gegenüber den Freunden korrekt, aber aus der Sicht eines Höflings hätte man sich angemessenere Entlohnungen für die geleisteten Dienste vorstellen können: Julian sei zwar „gegenüber den Freunden großzügig“ gewesen, aber angeblich weniger sorgfältig, als es einem so großen Princeps geziemt hätte (Eutr. 10,16,3). Letzteres kann man als ein Indiz dafür verstehen, dass Eutrop trotz seiner Gefolgschaft zu Julian leer ausging.

Aus der Perspektive eines zivilen Funktionärs, die Eutrop einnimmt, ist auch verständlich, dass er stets die Kaiser rühmend hervorhebt, die von der Armee strenge Disziplin einfordern und deren übertriebene Ansprüche in großer moderatio zurückweisen. Von einem guten römischen Kaiser wird erwartet, dass er in gleicher Weise wie republikanische Heerführer seine Armee zu zügeln versucht36 und für eine expansive und aggressive Außenpolitik einsetzt. Die von Eutrop aufgeführten zahlreichen Beispiele der Beziehung zwischen Kaisern und Soldaten zeigen freilich, dass der Autor sich durchaus klar darüber ist, wie schwer die Durchsetzung derS. 12 Disziplin für die römischen Kaiser des dritten und vierten Jahrhunderts ist. Bei Aurelius Alexander (Severus Alexander) erwähnt er zwar den Namen Severus, mit dem etwa der Autor der Historia Augusta spielt, nicht, wohl aber weiß er zu berichten: „Die militärische Disziplin lenkte er sehr streng. Einige aufrührerische Legionen entließ er in ihrer Gesamtheit.“ (Eutr. 8,23) Postumus stellt sich der Disziplinlosigkeit seiner Soldaten entgegen und wird getötet, „weil er die Stadt Mainz … den Soldaten nicht zur Plünderung überlassen wollte“ (Eutr. 9,9,1). Einer der wenigen positiven Züge Aurelians besteht darin, dass er „großenteils ein Verbesserer der militärischen Disziplin und der verkommenen Sitten“ (Eutr. 9,14) war. Probus, „ein strenger, tatkräftiger und gerechter Mann“ kündigt an, dass „man in Kürze keine Soldaten mehr brauchen werde“37. Das Thema der militärischen Disziplin und der Beziehung zwischen Kaisern und Soldaten erscheint gerade auch für die Geschichte des vierten Jahrhunderts als eine Konstante der Darstellung Eutrops.38 Im Einzelnen lassen sich anführen: 10,2,3 (Aufruhr der Prätorianer); 10,2,4 (Soldaten lassen Severus im Stich); 10,3,1 (Maximian muss Aufruhr und Beschimpfungen der Soldaten ertragen); 10,9,1 (Dalmatius wird durch einen Militärputsch beseitigt); 10,9,4 (Durchsetzung des Constans gegenüber den Soldaten); 10,10,1 (Constantius entgleitet wegen der Disziplinlosigkeit der Soldaten der Sieg von Singara); 10,11,1 Vetranio (wird durch Konsens der Soldaten zur Abdankung gezwungen).

Die von Eutrop beschriebenen Normen kaiserlichen Verhaltens gewin­nen dadurch ihre Durchschlagskraft, dass sie ohne den Hauch eines Zwei­fels als über Jahrhunderte gültig hingestellt werden, so dass sich aktuell regierende Kaiser ihnen verpflichtet fühlen müssen. Nur unterschwellig lässt sich bei Eutrop die Wahrnehmung von Veränderungen registrieren, wenn etwa der Senat ab dem dritten Jahrhundert als Institution nach der Reichskrise keine Rolle spielte und dementsprechend auch seine Mitwir­kung in der Darstellung von Ereignissen des vierten Jahrhunderts fast völlig ausgeblendet wird,39 und zwar auch für Situationen, in denen andereS. 13 Quellen noch von einer Restbedeutung des Senats berichten.40 Auffällig ist aber sonst, dass Veränderungen nicht bemerkt werden, weder die Ver­wandlung der aus der senatorischen Aristokratie stammenden „Freunde“ des Kaisers in eine Elite ziviler Funktionäre, noch die Veränderungen der Armee, wie sie mit dem Stichwort der „Barbarisierung“ verbunden sind.41

Diese statischen Vorstellungen werden dadurch verfestigt, dass es für Eutrop keinen Bruch zwischen Republik und Kaiserzeit gibt. Eine Reihe von Verweisen macht ganz deutlich, dass es in seinen Augen trotz der tausendjährigen Entwicklung, die er beschreibt, eine historische Tiefen­schärfe nicht gibt, sondern die römische Geschichte von den Anfängen der Republik bis in die späte Kaiserzeit einen einzigen Nahraum bildet, in dem die Nobiles der mittleren Republik sich von spätantiken Kaisern kaum unterscheiden. Die Illusion der Gleichförmigkeit konnte sich daraus ent­wickeln, dass in der Tat die Reihe der Konsuln vom frühen Rom bis in die eigene Zeit reichte (Eutr. 1,9,1). In einem solchen homogenen Geschichts­kontinuum erschien dann der Vergleich der Kaiserwürde mit der (positiv aufgefassten) Diktatur nachvollziehbar: „Nichts anderes als die alte Dikta­tur kann man ähnlicher nennen der Herrschaftsgewalt, die jetzt Eure Fried­fertigkeit innehat“ (Eutr. 1,12,2). Die angebliche Kontinuität von Diktatur und Kaiserwürde wird von Eutrop dabei unter anderem durch den irrigen Verweis auf die Übernahme der Diktatur durch Augustus illustriert.42 Verschränkt wird die altehrwürdige Vergangenheit mit der kaiserzeitlichen Gegenwart durch den Vergleich Traians mit Romulus sowie den des Antoninus Pius mit Numa Pompilius (Eutr. 8,8,1), während Mark Aurel sogar von Numa abstammen soll (Eutr. 8,9,1), oder durch den Vergleich zwischen Markomannenkrieg und den Punischen Kriegen (Eutr. 8,12,2). Besonders wichtig – und zweifelsohne nicht nur durch die stilistische Anlehnung an Cicero – ist die ständige Benutzung von Vokabular aus demS. 14 öffentlichen Leben der Republik, um Phänomene der Gegenwart zu bezeichnen, wie etwa die nobiles (Eutr. 10,4,3), senatus auctoritas (Eutr. 9,1), homo novus43, factio44 oder proscriptio45. Manchmal dient die Angleichung an die Verhältnisse der späten Republik der Zeitkritik: Die Verluste der Schlacht von Pharsalos werden mit denen der Schlacht von Mursa durch identische Betrachtungen über die entgangenen Chancen zur imperialen Expansion durch die Vernichtung militärischer Ressourcen gleichgesetzt.46 Die identische Bezeichnung von Sulla und Konstantin als vir ingens zeigt ebenfalls an, wie der Vergleich mit der republikanischen Bürgerkriegsepoche hier Kritik an den aktuellen Zuständen implizieren kann.47 Religionspolitische Bedeutung hat, dass Eutrop offenkundig die Divinisierung der römischen Kaiser, die er für jeden einzelnen Kaiser bis zu den kürzlich verstorbenen Kaisern Julian und Jovian sorgfältig verzeichnet, durch Details zur Geschichte des Romulus zu erklären und auf diese Weise auch die in der Gegenwart herrschenden christlichen Kaiser zu belehren versuchte.48

Auch in untergeordneten Details und Verweisen auf die eigene Gegenwart geht es immer wieder um die Vorstellung vermeintlicher Kontinuität zwischen Republik und eigener Zeit, etwa in der Behauptung zur Neugründung Karthagos: „Unter den Konsuln Lucius Caecilius Metellus und Titus Quintius Flamininus wurde Karthago in Africa, 22 Jahre, nachdem es von Scipio vernichtet worden war auf Befehl des Senats wiedererrichtet; es steht auch jetzt noch“ (Eutr. 4,21).Für die Verwal­tungsgeographie werden wiederholt Verhältnisse der späten Kaiserzeit auf die Republik zurückprojiziert, etwa im permanenten Pluralgebrauch von Hispaniae, womit nicht die Provinzen der Republik, sondern eher die der spätantiken Diözese Hispaniae gemeint sind, oder aber in der eindeutig anachronistischen Benennung der Provinz Rhodope (6,2,1). Das neben Syrien aufgeführte Phönikien (6,8,4 und 13) spiegelt wohl ebensoS. 15 Verhältnisse der spätantiken Provinzialordnung wider49 wie die mit dem Gebiet der Helvetier identifizierten Provinz Maxima Sequanorum (6,17,2). Ähnliches gilt vermutlich für die armenischen Kleinsatrapien Arzanene und Sophanene, die im Zusammenhang mit Tigranes erwähnt werden (6,9 und 13), aber vor allem in den Friedensschlüssen von 298 und 363 relevant waren. Die Gebiete, die Antonius im zweiten Triumvirat zugesprochen werden, werden eindeutig als Einheiten der spätantiken Verwaltungsgeo­graphie umrissen.50 Bei der Erwähnung von Byzanz wird auf Konstanti­nopel verwiesen: „nach Byzanz, das jetzt Konstantinopel heißt“ (Eutr. 6,6,3).

Die Orientierung an der Vergangenheit bedeutet bei Eutrop einerseits, dass es keinen qualitativen Unterschied zwischen den damaligen und den gegenwärtigen Verhältnissen gibt, was Voraussetzung dafür ist, dass sich die in der Vergangenheit funktionierenden Erfolgsrezepte ohne weiteres in der Gegenwart wiederholen lassen. Sie bedeutet aber andererseits, dass die als nahe empfundene Vergangenheit beständigen Vorbildcharakter hat. Die großen Truppenführer der Republik sind aus dieser Perspektive betrachtet, wie schon das Vorwort Eutrops suggeriert, einerseits direkte Vorgänger der römischen Kaiser, andererseits aber auch deren Vorbilder. Vespasian, Probus oder Constans51 sehen sich bei der Disziplinierung des römischen Heers mit den gleichen Herausforderungen konfrontiert wie der virmilitaris P. Scipio Africanus Numantinus, der „zuerst das lasterhafte und feige Heer mehr durch Übung als durch Strafe ohne jede Grausamkeit auf den richtigen Weg“ brachte (Eutr. 4,17,2). Exemplarisch bei der Durchsetzung von Disziplin ohne die Anwendung von Grausamkeit ist dann auch Metellus: „Dieser brachte das Heer durch gewaltige Strenge und Mäßigung, weil er niemandem etwas Blutiges antat, zur Ordnung und führte es zur römischen Disziplin zurück“ (Eutr. 4,27,1). Eutrop verzeichnet, wie Probus und – mit Einschränkungen – auch Constans in gleicher Form wie Metellus diese ausgewogene Mischung von Strenge undS. 16 Mäßigung gelingt, während Aurelian eindeutig an dieser Herausforderung scheitert.52

Besonders deutlich wird im Zusammenhang mit dem Jovianfrieden von 363 dargelegt, wie Normen der republikanischen Außenpolitik auch für die Gegenwart Geltung haben und als wie anstößig das Verhalten des Vorgän­gers des aktuell regierenden Kaisers Valens gelten muss. Denn der Verzichtfrieden, den Jovian im Sommer 363 mit den Persern schließen musste und der insbesondere die Abgabe von Territorien im östlichen Mesopotamien, die Aufgabe der Tigrisgrenze und die Überlassung der Hoheit über Armenien an die persische Monarchie vorsah,53 rief in senatorischen Kreisen anscheinend einhellige Empörung hervor,54 jeden­falls spätestens, als nach dem Tode Jovians mit dessen politischer Leistung abgerechnet wurde. Eutrop interpretiert den Vertrag als skandalöse Abwei­chung von Regeln, die eine kontinuierliche Expansion Roms garantiert hätten. Jovian habe „einen Frieden mit Schapur, der zwar notwendig, aber schmachvoll war“ geschlossen. Die Grenzen seien aufgegeben und ein „beträchtlicher Teil des römischen Reiches“ ausgeliefert worden. Dieses Verhalten stellt nach Ansicht Eutrops einen Bruch mit einer über 1000 Jahre andauernden Tradition der römischen Außenpolitik dar: „Das geschah vor ihm in den fast 1.118 Jahren seit der Gründung des römischen Reiches zu keinem Zeitpunkt. Ja, unsere Legionen wurden bei Caudium von Pontius Telesinus, in Spanien bei Numantia und in Numidien zwar sogar unter das Joch geschickt, aber es wurde nichts von den Grenzen aufgegeben. Und diese Friedensbedingung wäre nicht völlig zu tadeln, wenn er die aus dem Vertrag sich ergebende Notwendigkeit damals, sobald es möglich war, hätte ändern wollen, so wie es von den Römern in allen diesen Kriegen, von denen ich berichtet habe, gemacht worden ist. Denn die Samniten, Numantiner und Numider wurden sofort angegriffen und der Frieden war nicht gültig.“ (Eutr. 10,17,2).

Die Bewertung des Jovianfriedens durch Eutrop ist in mehrfacher Hinsicht hochtendenziös, etwa in der Verschiebung der Verantwortung von Julian, der die Katastrophe zu verantworten hatte, auf Jovian und derS. 17 Unterstellung, Jovian sei es beim Friedensschluss ausschließlich darum gegangen, seine Herrschaft zu sichern. Als skandalös wird nicht nur – wie bei Festus – die Abtretung von römischen Gebieten als solche empfunden, sondern vor allem die Tatsache, dass der Friedensschluss überhaupt ratifi­ziert und nicht sofort für ungültig erklärt wurde. In diesem Zusammenhang verweist – und hier wird wieder die Einheit des Kontinuums von republi­kanischer und eigener Geschichte deutlich – Eutrop auf die Gegenbei­spiele, nämlich die angebliche sofortige Verwerfung von ungünstigen Frie­densschlüssen im zweiten Samnitenkrieg, im Krieg gegen Numantia und im Bellum Jugurthinum. Diese mit dem Jovianfrieden kontrastierenden Beispiele werden dementsprechend in der Darstellung der republikani­schen Geschichte breiter behandelt. In der Darstellung des Zweiten Samni­tenkriegs wird nach Auskünften Eutrops wie im Jovianfrieden nach der Niederlage von Caudium ein Frieden aus der Zwangslage heraus zunächst abgeschlossen, aber vom Senat und Volk abgelehnt, so dass weiterge­kämpft werden muss: „Später brachten die Samniten den Römern unter den Konsuln Titus Veturius und Spurius Postumius eine schmachvolle Niederlage bei und schickten sie unter das Joch. Der Friedensvertrag, der mit ihnen nur aus Zwang geschlossen worden war, wurde jedoch von Senat und Volk aufgehoben. Danach wurden die Samniten vom Konsul Lucius Papirius besiegt und 7.000 von ihnen unters Joch geschickt. Papirius triumphierte über die Samniten.“ (Eutr. 2,9,1 f.) Ähnliches wiederholt sich Eutrop zufolge bei Numantia, wo die unrühmlichen Friedensschlüsse des Q. Pompeius und des Hostilius Mancinus auf Befehl von Volk und Senat gebrochen und Mancinus als Verantwortlicher den Feinden ausgeliefert werden sollen (Eutr. 4,17,1). Schließlich zeigt Eutrop, wie der „äußerst schmachvolle“ Friedensschluss des Calpurnius Bestia vom Senat für ungültig erklärt wird (Eutr. 4,26,1).

Neben diesen Beispielen, die Eutrop im Zusammenhang mit dem Jovianfrieden explizit wieder in Erinnerung bringt, führt er in seiner Darstellung der republikanischen Geschichte darüberhinaus weitere Fälle an, die die vermeintliche Intransigenz der res publica gegenüber nachteiligen Friedensschlüssen in schwierigen Situationen illustrieren. Friedensfühler der Karthager im Ersten Punischen Krieg werden von römischer Seite auf Initiative des Regulus so entschieden abgelehnt, dass S. 18kein Senator überhaupt dafür ist, karthagische Gesandte vorzulassen.55 3,10,3 heißt es im Zusammenhang mit den Schwierigkeiten des Zweiten Punischen Kriegs: „Angesichts dieser Übel hielt es gleichwohl kein Römer für richtig, auf einen Friedensschluss zu sprechen zu kommen.“ Des weiteren betont Eutrop, wie Rückschläge im Krieg gegen Perseus die Römer nicht von der Fortsetzung der Kriegführung abhalten: „Obwohl besiegt, wollten die Römer dennoch dem König nicht den Frieden gewähren, um den er bat, außer unter den folgenden Bedingungen, dass er sich und die Seinen dem Senat und Volk von Rom übergab“ (Eutr. 4,6,3).

Gerade die Beurteilung des Jovianfriedens, der mit seiner Abtretung von Territorien56 ein vermeintlicher Verstoß gegen seit jeher aufrecht erhaltene Grundprinzipien römischer Außenpolitik gewesen sein soll, zeigt die geringe Originalität der Darstellung Eutrops. Eine ähnliche Auffassung findet sich in verkürzter Form und ohne den Verweis auf Parallelbeispiele bei Rufius Festus, im Zusammenhang mit einem Exkurs über die römische Ostgrenze seit Lucullus und Pompeius bei Zosimos.57 Die Besonderheit des Beitrags des Eutrop ist hier vor allem in der expliziten Erläuterung zu den Vergleichsfällen aus der Geschichte der Republik zu erkennen.58

Die Art und Weise, in der Eutrop den Jovianfrieden verurteilt, lässt deutlich werden, dass seine scheinbar nüchterne Darstellung in Wirklich­keit eine deutlich tendenziöse Bewertung der Geschichte der letzten zwei bis drei Generationen vornimmt. Julian gehört in dieser Darstellung zweifelsohne zu den besonders positiv dargestellten Kaisern, trotz seines Misserfolges im Perserkrieg, der allerdings seinem Nachfolger in die Schuhe geschoben wird. Dagegen ist das Bild Konstantins und seinerS. 19 Söhne extrem ambivalent und im Einzelnen deutlich von den Themen beeinflusst, durch deren Formulierung sich Julian von Cousin und Onkel distanziert hatte, insbesondere dem Thema des Familienmordes oder dem des angeblichen Versagens in der Kriegführung nach außen.59

Die Haltung gegenüber Konstantin und Julian lässt erkennen, dass Eutrop nicht selbst Christ war.60 Er legt Wert darauf, die Divinisierung für jeden Kaiser sorgfältig zu verzeichnen, ignoriert dagegen die neuen religiösen Gegebenheiten so gut wie völlig. Die Bekehrung Konstantins kommt, abweichend von den Äußerungen Julians oder später Eunaps, überhaupt nicht zur Sprache. Ob es Eutrop darum geht, den Eindruck einer geradezu statischen historischen Kontinuität nicht zu stören, ob er Verfechter des Toleranzprinzips, religiös indifferent oder versteckter paganer Ideologe war, bleibt offen. In der Distanzierung gegenüber dem ersten christlichen Kaiser Konstantin wirkt zwar offenkundig das Ressentiment der julianischen Epoche ein, wie etwa die Bemerkung über die Verwandtenmorde und die Angleichung Konstantins an Nero zeigt.61 Gleichwohl deutet sich für die Bewertung der Religionspolitik eine gewisse Äquidistanz gegenüber Konstantin und Julian an, wenn Eutrop dem Julian einen allzugroßen Verfolgungseifer gegenüber den Christen vorwirft (10,16,3). Wichtiger bei der Negativcharakterisierung Konstantins und seiner Söhne, die Eutrop in der Nachfolge Julians vornimmt, ist wohl weniger die Religionspolitik dieser Kaiser gewesen, als vielmehr der Um­stand, dass die neue valentinianische Dynastie sich von der Vorgänger­dynastie abgrenzen wollte und aus diesem Grunde Eutrop hoffen konnte, mit seinen Äußerungen gegen Konstantin und seine Söhne keinen Anstoß zu erregen. Um dabei gleichwohl sowohl der Toleranzpolitik Valentinians I. wie der prochristlichen Politik des Valens gerecht zu werden, schien es Eutrop angebracht, einen kritischen Hinweis auf die Verfolgungspolitik Julians einzufügen.

Zum Bild des Geschichtsschreibers Eutrop gehört auch die Frage des von ihm gewählten Umgangs mit dem ihm vorliegenden Quellenmaterial. Für die von ihm angestrebte orientierende Behandlung der Gesamtheit der römischen Geschichte genügte die Zusammenfassung weniger einschlägi­S. 20ger Geschichtsdarstellungen. Sein eigenes Bestreben lag vor allem darin, bekannte Sachverhalte in komprimierter Form zusammenzufassen. Für die Geschichte der Republik bietet Eutrop im Großen und Ganzen eine Epitome des Livius62, wobei er nicht selbst die Masse des livianischen Werkes verarbeitet hat, sondern von einer oder mehreren bereits existieren­den handhabbaren Kurzfassungen ausgegangen ist, die bisweilen abweichende Versionen und zusätzlichen Stoff enthielten. Aus diesen Livius-Epitomen haben eventuell auch Rufius Festus und Hieronymus (für sein Chronikwerk) geschöpft.63 Die Sache wird dabei – wie in kontaminierten Überlieferungen – dadurch kompliziert, dass zumindest Hieronymus neben der Quelle Eutrops durchaus Eutrop selbst benutzt haben kann, und zwar sowohl für die Geschichte der Republik als auch für die Geschichte der Kaiserzeit.

Sicher ist, dass Eutrop für die meisten Informationen zur Geschichte der Kaiserzeit von Augustus bis in die Zeit Constantius II. die sogenannte Enmannsche Kaisergeschichte (EKG), also die von Alexander Enmann erschlos­sene Geschichte der römischen Kaiser, benutzt hat, die in die Zeit bis zur Schlacht von Straßburg (357) reichte.64 Diese Kaisergeschichte benutzte wiederum für die Zeit bis Domitian im Großen und Ganzen Sueton65, so dass Eutrop für diese Epoche der Kaisergeschichte nur wenigeS. 21 Angaben hat, die sonst nicht bekannt sind. Unentbehrlich werden die aus der EKG schöpfenden Autoren als historische Infor­mationsquelle dann vor allem für das dritte und frühe vierte Jahrhundert. Zweifelsohne war auch für diese Zeit die EKG weiterhin kein sehr umfangreiches Geschichtswerk, bot aber doch eine erhebliche Fülle an Details. Dort wo Eutrop der einzige Gewährs­mann für diese oder jene Angabe ist und sich bei Aurelius Victor keine Parallelen finden, wird man für die über­wiegen­de Zahl der Fälle annehmen dürfen, dass Eutrop hier die gemeinsame Quelle weiter benutzt hat, während Aurelius Victor sich eine größere Freiheit im Umgang mit seiner Vorlage nimmt, sehr vieles ausklammert und Informationen aus zusätzlichen Quel­len einfügt. In anderen Fällen hat aber auch Eutrop Informationen, die in der vollständigeren Vorlage enthalten waren, ausgeblendet. Was Eutrop jenseits der EKG aus anderen Quellen entnom­men hat, lässt sich so gut wie nicht feststellen. Für die Zeit Konstantins und seiner Söhne ist allerdings erkennbar, dass er die ursprünglich gegen­über dem konstantinischen Herrscherhaus sehr positive Tendenz der EKG umgekehrt oder nuanciert hat, was eventuell durch die Aufnahme von Zusatzinformationen aus weiteren Quellen noch stärker akzentuiert worden ist. Dagegen ist für die Zeit der Tetrarchie und des Constantius Chlorus ebenso wie für die Schilderung des gallischen Sonderreichs der Charakter der EKG bei Eutrop noch gut zu erkennen, etwa in der zugunsten des Constantius Chlorus eingenommenen Darstellung historischer Zusammen­hänge.66

Schwierig ist die Frage nach den Quellen für die Kapitel, die die Zeit nach der Schlacht von Straßburg behandeln und die daher, selbst wenn man mit 357 das spätestens mögliche Datum für die Fertigstellung der EKG wählt,67 nicht auf die EKG zurückgehen können. Es fallen für die Darstellung der Zeit von 357 bis zum Jovianfrieden von 363 enge Bezie­hungen zwischen Rufius Festus, Hieronymus und Eutrop auf. Ähnlich formuliert sind beispielsweise die Angaben über den notwendigen, nach Eutrop aber schmachvollen Frieden bei Hieronymus und Eutrop. Hier. chron. 243 c schreibt: Iovianus rerum necessitate compulsus Nisibin et S. 22magnam Mesopotamiae partem Sapori Persarum regi tradidit. Bei Eutrop 10,17,1 heißt es: pacem cum Sapore, necessariam quidem, sed ignobilem, fecit, multatus finibus ac nonnulla imperii Romani parte tradita. Eutrop bringt stärker seine Empörung über den Frieden zum Ausdruck, weiß statt von der Abtretung eines Teils Mesopotamiens von der Abtretung eines nicht unbeträchtlichen Teils des römischen Reiches und betont anschlie­ßend durch den Kontrast zu den republikanischen Exempeln die Schmach des Friedens: quod ante eum annis mille centum et duobus de viginti fere, ex quo Romanum imperium conditum erat, numquam accidit (es folgen Kontrastbeispiele aus der Zeit der Republik). Anschließend weiß Eutrop hinzuzufügen, dass sich Jovian wegen der Begierde, die Herrschaft zu sichern, ehrlos verhält: sed dum aemulum imperii veretur intra Orientem residens, gloriae parum consuluit. Ähnlich berichtet in diesem Punkt Festus, der aber gleichzeitig die Friedensbedingungen selbst sehr viel genauer als Eutrop überliefert und hierin mit Hieronymus übereinstimmt: condicionibus (quod numquam antea accidit) dispendiosis Romanae rei publicae impositis ut Nisibis et pars Mesopotamiae traderetur, quibus cupidior regni quam gloriae Iovianus in imperio rudis adquievit.68 Dass es für den schmachvollen Frieden keinen Präzedenzfall gibt, betont weiter Festus in der zitierten Passage in gleicher Weise wie Eutrop, auch wenn er dies nicht durch historische Parallelen unterstreicht. Festus enthält dabei wiederum freilich keinen Hinweis auf die Notwendigkeit des Friedens­schlusses, den man bei Eutrop und Hieronymus findet. Eutrop, Festus und Hieronymus scheinen also unabhängig voneinander ähnliches Quellenma­terial benutzt zu haben, auch wenn nicht ausgeschlossen ist, dass Hierony­mus und Rufius Festus neben dieser Quelle auch Eutrop selbst benutzt haben.69 Auch für Ammianus Marcellinus, der ebenfalls deutliche Paral­lelen zu diesen Erzählungen enthält und etwa wie Eutrop als Motiv für den S. 23übereilten Friedensschluss die Angst vor potentiellen Rivalen nennt,70 ist durchaus anzunehmen, dass er innerhalb seines kunstvoll aus diversen Quellenmaterialien geflochtenen Textgewebes Eutrop selbst benutzt und erweitert hat. Eine eindeutige Klärung der zeitgenössischen Quellengrund­lage ist angesichts dieser vielfachen Verschränkungen nicht möglich. Sie zeigen aber auf jeden Fall an, dass Eutrop als Schriftsteller sich mitten in einem durch heftige Diskussionen geprägten historiographischen Kontext befand und dass seine Stimme hier Autorität und Gewicht hatte. Diese Autorität und die handhabbare Kürze und der prägnante Stil haben seinem Werk ein Nachleben gesichert. Ein Aspekt dieses Nachlebens ist der Umstand, dass bis heute das Bild der geschichtlichen Entwicklungen des dritten und vierten Jahrhunderts vom Standpunkt dieses Autors geprägt ist.

II. Bemerkungen zum Text

1. Handschriftliche Überlieferung

Wenn auch für diese Edition keine erneute Prüfung des reichen hsl. Materials zu Eutrop vorgenommen wurde, sollen doch die erhaltenen Hss. in aller Kürze aufgeführt und ihr Zusammenhang erläutert werden. Dies scheint insbesondere deshalb geboten, weil die letzte auf Autopsie der wichtigsten Hss. basierende Edition von Hellegouarc’h (1999; 22002) die Überlieferungsgeschichte allzu knapp darstellt.71 Eine eingehende Untersu­chung über diese, die auch die Textgeschichte einschlösse, ist immer noch ein Desiderat.72 So können auch diese Ausführungen zur Überlieferungsge­schichte des Breviariums nur eine Skizze sein, die Santinis und Hellegou­arc’hs Ausführungen unter Berücksichtigung der neueren kodikologischen S. 24Literatur zusammenfasst und in einzelnen Punkten (besonders hinsichtlich der Datierung und Einordnung einzelner Hss.) korrigiert oder ergänzt.

Die heutige Kenntnis der Eutrop-Überlieferung ruht auf dem von Hartel und Droysen in den 1870er Jahren gelegten Fundament, das in den 1960er und 70er Jahren von Scivoletto und Santini erweitert wurde.73 Das von diesen aufgestellte Stemma erfuhr jedoch Kritik, weil es der Kontamina­tion einiger Eutrop-Hss. zu wenig Rechnung trägt.74 Einigkeit besteht in der Scheidung mehrerer Überlieferungsstränge des Eutrop-Textes, die jeweils verschiedene gleichberechtigte Vertreter haben. Daneben stehen einige Hss., die Merkmale verschiedener Klassen aufweisen.

Die wichtigste Unterscheidung betrifft Eutrop und seine Fortsetzer: Im 2. Drittel des 8. Jh. überarbeitete Paulus Diaconus in Montecassino das Breviarium ab urbe condita und setzte es bis in Justinians Zeit fort.75 Diese unter dem Titel Historia Romana bekannte Fortsetzung ist in mehr als 160 Hss. überliefert.76Paulus behielt Eutrops Bucheinteilung bei, fügte 6 (in einigen Hss. 7) Bücher hinzu und ergänzte die ersten 10 Bücher um einige Zusätze aus Hieronymus, Orosius, der Epitome de Caesaribus u. a. (z. B. um einen Abriss der italischen Urgeschichte bis zur Gründung Roms). Die Widmungsepistel an Kaiser Valens ersetzte Paulus durch eine an seine Schülerin Adelperga, die Tochter des Langobardenherzogs Desiderius. Da die Abfassungszeit der Historia Romana die ältesten erhaltenen Eutrop-Hss. um ein Jh. übertrifft, kommt ihr bei der Beurteilung der Eutrop-Überlieferung große Bedeutung zu. Allerdings zogen viele Schreiber den Eutrop-Text zur ‚Korrektur‘ der Historia Romana heran, so dass eine Unzahl kontaminierter Hss. entstand; auch in Bibliothekskatalogen wurden hin und wieder Paulus-Hss. irrtümlich dem Eutrop zugeschrieben. Einen ersten Versuch, aus der Paulus-Tradition den Text des Breviariums S. 25wiederzugewinnen, stellt das von William von Malmesbury und seinen Schülern im Jahr 1129 angefertigte Exemplar dar.77Ein weiteres, größten­teils von Paulus’ Zusätzen befreites Exemplar ist der Vaticanus Latinus 1860 aus dem Jahr 1313, wahrscheinlich in Italien (möglicherweise in Montecassino) entstanden, der den Text der ersten 10 Bücher enthält.78 Während Droysen in dieser Hs. eine Kopie von Paulus’ Eutrop-Exemplar sah, erkannte Scivoletto in ihr eine nachträglich ‚bereinigte‘, gekürzte Fassung der Historia Romana.79 – Um das Jahr 1000 verfasste Landolfus Sagax eine Fortsetzung der Fortsetzung, die mit einer von Eutrop und Paulus abweichenden Einteilung in 24 Bücher bis zum Jahr 806 reicht. Dieses ebenfalls ‚Historia Romana‘ benannte Werk wird seit der editio princeps von Pierre Pithou (1569) zur Unterscheidung von Paulus’ Werk als Historia Miscella bezeichnet und ist für den Eutrop-Text ohne Belang.80

Das Breviarium ab urbe condita selbst ist in mehr als 20 Hss. über­liefert,81 deren wichtigste für die Textkonstitution nach den Studien von Scivoletto, Santini und Hellegouarc’h82 in vier Klassen einzuordnen sind:

1. Zur ersten Klasse (Droysen: A, Scivoletto / Santini: φ) gehören zwei Hss., darunter die älteste erhaltene: G (Forschungsbibliothek Gotha, Ms. Memb. I. 101),83 geschrieben im 9. Jh. (vor 840) im Kloster Murbach, im Februar 1795 für die Herzogliche Bibliothek Gotha erworben und kurz darauf von Tzschucke für seine Edition herangezogen,84 aber erst von S. 26Mommsen in ihrem vollen Wert erkannt.85 Sie enthält viele Schreibfehler und wurde von verschiedenen Schreibern nachträglich korrigiert, teils in Übereinstimmung mit anderen Textzeugen, teils offen­bar eigenmächtig.86 An einer Stelle (Eutr. 2,13,4) ergänzt die jüngere Hand das richtige Cogno­men des Konsuls Decimus Mus und ist damit allen anderen Textzeugen überlegen. Eng verwandt mit dieser Hs. ist der verlorene Fuldensis (F), den F. Sylburg in seiner Edition (1590) benutzte.87 Hellegouarc’h datierte dieses „exemplar pervetustum“ vermutungsweise ins 11. Jh. Wie Droysen gezeigt hat, stimmt der Text von F oft mit G überein, ist aber stellenweise besser (z. B. 4,17,2; 5,3,4), was allgemein auf eine genauere Wiedergabe der gemeinsamen Vorlage zurückgeführt wird. Die von Sylburg mitgeteilten Incipit-/Explicit-Angaben an den Buchgren­zen belegen auch den Titelzusatz ab urbe condita.

2. Die zweite, von Santini etablierte Klasse (κ/λ/μ)88 besteht vor allem aus den Hss. CIHM, die Droysen zwar z. T. kannte, aber als unwichtig für die Textgestaltung erachtete; er hielt diese Hss. für kontaminierte Vertreter der A-Familie, während Rühl ihnen einen höheren Stellenwert zuschrieb. Die Varianten der Klasse haben meist keinen Überlieferungswert, aber gelegentlich weisen sie einen den übrigen Klassen überlegenen Text auf.89C (Paris, Bibliothèque nationale, Latinus 7240, früher Colbertinus 3001), in Chartres Ende des 11. Jh. geschrieben,90 enthält nicht den gesamten Text, sondern bricht hinter 9,8,1 factus esset ab. Der älteste vollständige Vertre­ter dieser Klasse, I (Oxford, Bodleian Library, Lincolniensis Lat. 100), wurde um 1125 in der Abtei Malmesbury von William und seinen Schülern geschrieben.91 Er hat weniger Schreibfehler als C und kann daher zur Kontrolle herangezogen werden. Der Text ist von denselben Schrei­S. 27bern nachträglich korrigiert worden; die Änderungen lassen sich nach Santini eher als Konjekturen denn als Interpolationen aus anderen Hss. erklären.92 Möglicherweise am selben Ort wie C (Chartres), auf jeden Fall aber in Frankreich sind auch zwei weitere Hss. entstanden: im 12. Jh. H (London, British Library, Harleianus 2729),93 deren Text jedoch unvollen­det ist und nach 2,7,2 victoriae in94 abbricht (auf der nächsten Quaternio folgt die Historia Romana des Paulus von einem anderen Schreiber, mit dem Titel incipit lib(er) eut(r)opii [sic]historiographi de romana historia); und gegen Ende des 12. Jh. M (Paris, Bibliothèque nationale, Latinus 18104) mit dem ganzen Text.95 Gerade die letztere Hs. ist jedoch durch viele Auslassungen (vgl. 6,7,2 [paraverunt]; 7,18,4 [ideo]) entstellt.

Zu derselben Klasse gehört auch die Mitte des 12. Jh. in Chartres ent­standene Hs. Pa (Paris, Bibliothèque nationale, Latinus 5802), die über Mailand nach Paris gelangte und erstmals von Rühl verglichen wurde.96 Ihr Eutrop-Text, der weitgehend mit C übereinstimmt, ist mit Korrekturen und Marginalien verschiedener Schreiber des 13. und 14. Jh. (u. a. Petrarca) versehen. Die Lesarten in den Marginalien stammen aus G oder den Hss. des Paulus Diaconus.97

Gewissermaßen zwischen der 1. und 2. Klasse steht die verlorene Hs. S aus dem Dominikanerkloster in Bordeaux, die Vinetus in seiner Edition (1553) heranzog.98 Ihre Varianten stimmen nach Santini mit G und CIHM überein und bieten außerdem einige Male gegen diese und alle anderen Hss. den richtigen Text (3,22,2 centum milibus; 3,5 per consulem; 6,20,2 Palaeopharsalum). Aus diesen Zusammenhängen hat Santini überzeugend S. 28geschlossen, dass S auf dieselbe Vorlage wie G und CIHM zurückgeht; Hellegouarc’h stellt S dagegen zur 2. Klasse, ohne die Übereinstimmungen mit G zu erörtern.99

3. Zur dritten Klasse (Droysen: B, Scivoletto / Santini: χ/ψ) zählen als wichtigste die Hss. VLO, zu denen Santini A und Hellegouarc’h Br hinzu­fügte. Die Hs. V (Vaticanus Latinus 1981), geschrieben Ende des 10. oder im 11. Jh. in der Abtei Saint-Vivant de Vergy (Bistum Autun), wurde von Scivoletto entdeckt und klassifiziert.100 Der Text ist unvollendet und reicht nur bis einschließlich Eutr. 7,9 in Galliam [sic] collocavit; die letzte Seite (fol. 21 verso, ab Eutr. 7,7 GnaeusCornelius Gallus) ist von einer anderen Hand geschrieben. Viele abweichende Lesarten der Hs. sind willkürliche Änderungen des Schreibers, die auf intensives Studium des Textes hinweisen. Daneben finden sich aber auch echte Überlieferungsvarianten,101 in denen V teils in Übereinstimmung mit anderen Hss., teils gegen diese (auch gegen LO) das Richtige hat. Scivoletto (und nach ihm Santini) nahm für G und VLO eine gemeinsame Vorlage an, einen ‚codex gallicus‘ (γ) merowingischer Zeit; Fehler in G und VLO führte er auf falsche Auflösungen von Ligaturen dieser Vorlage zurück.102

Der zweite wichtige Vertreter der 3. Klasse ist die karolingische Hs. L (Leiden, Universitätsbibliothek, Bibliotheca Publica Latina 141), im letzten Viertel des 9. Jh. wohl in der Abtei Saint-Armand (Départment Nord) geschrieben und vor der Mitte des 16. Jh. nach Gent verkauft;103 spä­ter gelangte sie nach Leiden. Sie wurde erstmals 1545 von Schoonhoven zur Ausscheidung der paulinischen Zusätze herangezogen104 und galt bis zur Entdeckung von G als maß­geblicher Überlieferungszeuge. Der Text hat S. 29zwar viele Sonderfehler (auch größere Auslassungen wie 7,8,1 f. duodecim – ante enim),105 aber hin und wieder auch bessere Lesarten als die anderen Klassen. Jünger als L, aber nicht direkt abhängig von ihr ist O (St. Omer, Bibliothèque d’agglomération, Bertinianus 697) aus dem 10. oder 11. Jh., die im 14. Jh. in die Abtei St. Bertin in St. Omer gelangte.106 Ihr Eutrop-Text ist durch zahlreiche ortho­graphische und sonstige Fehler entstellt (Verwechslung von Kardinal- und Ordinalzahlen, Auslassung von praenomina), hat aber z. B. keine Lücke in 7,8,1 f.107 Eine Abschrift von O ohne eigenen Überlieferungswert ist die Hs. Br (Brüssel, Königliche Bibliothek, 6439–6451),108 die gegen Ende des 11. oder Anfang des 12. Jh. in Nordfrankreich geschrieben wurde.109 Durch Blattverlust fehlt der Anfang vor 1,11,1 recipe]retur in regnum) sowie der Text von 8,19,1 Britannia bis 9,21,1 ordine. Während Droysen, Rühl und Santini diese Hs. ignorierten, teilte Hellegouarc’h ihre Lesarten im Apparat mit.

Wichtiger ist die Beurteilung der Hs. A (Cambridge, Corpus Christi College, Parker Library, Ms. 129), geschrieben in der 1. Hälfte des 14. Jh. in der Abtei St. Augustin zu Canterbury,110 die zuerst von Santini herange­zogen wurde. Ihr Text stimmt größtenteils mit VLO überein, ist aber gele­gentlich überlegen (z. B. 2,11,3 adverso A : atro VLO; 5,7,1 medos A : metos LO). Diese Vorzüge deutete Santini als Zeichen für eine genauere Übereinstimmung mit dem Hyparchetyp der 3. Klasse. Dagegen wies Reynolds zu Recht auf die Möglichkeit hin, dass die überlegenen Varianten aus anderen Hss. kontaminiert sein könnten.111 So hat A auch gemeinsame Fehler mit der Paulus-Tradition (z. B. 3,6,1 finitumque bellum : ‑toque bello A Paul.; 4,4,3 concessae sunt : concesserunt A Paul.; 4,8,2 venit om. A Paul.; 4,27,4 per Marium : per Marium acti sunt A Paul.), auf die Santini und Hellegouarc’h nicht eingegangen sind. Wenn demzufolge S. 30die Filiation von A nicht eindeutig festzustellen ist, kann die Hs. doch am sichersten als ein mit Paulus Diaconus kontaminierter Abkömmling der dritten Klasse angesehen werden.

4. Die vierte Klasse (Droysen: C; Scivoletto / Santini: π) bilden die Hss. des Paulus Diaconus, die ihrerseits in zwei Familien zerfallen.112 Von den neun Paulus-Hss., die Santini in seinen kritischen Apparat aufnahm,113 stammt die älteste (die allerdings nur Ausschnitte des Textes bietet) noch aus dem 8. oder 9. Jh.114 Über Paulus’ Vorlage (π, Scivolettos ‚codex italicus‘) lässt sich nur so viel sagen, dass ihr Text meist mit der 1. und 3. Klasse und nur selten mit der 2. Klasse des Eutrop-Textes übereinstimmt.115 Die Paulus-Hss. weichen gelegentlich auch so voneinander ab, dass sie mit verschiedenen Eutrop-Klassen übereinstimmen; eine Kontamination dieser Hss. mit den ‚reinen‘ Eutrop-Hss. ist dabei ebenso möglich wie willkür­liche Schreiberänderungen. Weil Paulus’ Historia Romanabei der Text­konstitution des Breviariums nur schiedsrichterliche Bedeutung zukommt, werden ihre Lesarten im Apparat dieser Edition nur nach dem von Crivel­lucci konstituierten Text zitiert (wie bei Hellegouarc’h) und Abweichun­gen der Paulus-Hss. voneinander nicht berücksichtigt.

Neben diesen klassifizierbaren Textzeugen stehen einige Hss., deren Position in der Überlieferungsgeschichte schwer zu bestimmen ist, da sie Einflüsse verschiedener Klassen aufweisen und z. T. hohen Alters sind. An erster Stelle steht ein Eutrop-Florilegium, das im 8. oder 9. Jh. in Nord­italien entstand und von dem zwei voneinander unabhängige Abschriften existieren.116 Die (von Rühl bekannt gemachte) ältere D (Sankt Petersburg, Russische Nationalbibliothek, Class. Lat. Q.v.9) ist Teil einer im 9. Jh. in S. 31Norditalien (wohl in Verona)117 entstandenen Miszellan-Hs., die auch Justi­nus, Isidor von Sevilla, Jordanes und den Anonymus Valesianus enthielt und später aufgeteilt wurde.118 Der Eutrop-Text, der das 1.–4. und 6.–7. Buch (bis Eutr. 7,9 Romana res floruit) umfasst, hat viele Lücken (2,7,1–17. 19,1–20,3. 22,1–24,1. 26,1–28. 3,1,2–7,1. 14,3–17. 18,3–19. 4,2,2. 6,1–17,2. 19–27,4. 6,1,1–7,2. 8,1–13. 15 f. 17,3–18,2); incipit, explicit und inscriptio fehlen. Zur Ergänzung zog Droysen die Hs. P (Vaticanus Palatinus Latinus 927) heran, die im Jahr 1181 im Kloster Sancta Trinitas bei Verona geschrieben wurde.119 Ihre Eutrop-Exzerpte setzen unter dem Titel epythoma ex libris eutropi victorini historici de consulibus mit 1,8,2 hinc consules cepere (sic) ein und reichen bis 7,8,4 in campo marcio (sic) sepultus; teils ergänzen sie D, teils decken sie sich mit ihr.120 Der Text von DP stimmt meist mit der 3. Klasse überein, gelegentlich aber auch mit G.121 Ob darin ein Zeichen für Kontakt der 1. mit der 3. Klasse vor dem 9. Jh. zu sehen ist oder ob man die Veroneser Exzerpte (wie Droysen) mit dem Hyparchetyp beider Klassen in Verbindung bringen darf, ist nicht zu entscheiden. Santini sah in D einen unabhängigen Zeugen der 3. Klasse, Hellegouarc’h stellte die Hs. dagegen zur 4. Klasse, mit­hin zur Paulus-Tradition.122 Der Exzerptor hat den Text mit einigen Interpolationen und willkürlichen Änderungen versehen, die bei der Konstitution von Eutrops Text nicht in Betracht kommen.123

Santini und Hellegouarc’h brachten mit D noch eine andere Hs. in Ver­bindung: Q (Wien, Österreichische Nationalbibliothek, Cod. 323), aus der 2. Hälfte des 12. Jh. (wohl aus Deutschland)124 enthält das Breviarium mit S. 32drei großen Lücken (1,20–2,2; 2,18–6,12; 6,18–22). Der Text stimmt mit keiner der vier Klassen überein und ist insbesondere von den Fehlern in G frei. Während Hartel den besseren Text auf Schreiberkonjekturen zurück­führte und Droysen die Hs. demzufolge ignorierte, sahen Santini und Hellegouarc’h Q als eigenständig an und zogen sie als Kontrollinstanz für gute Lesarten heran.125

Ebenfalls außerhalb der sonstigen Tradition steht der Blattfüller der Hs. J (Bamberg, Universitätsbibliothek, Msc. Class. 31 = E. III. 22), die im frühen 10. Jh. in Italien geschrieben wurde und im 12. Jh. an die Stiftsbi­bliothek Bamberg gelangte.126 Auf dem freien Platz unter dem explicit von Festus’ Breviarium (auf einem mit der Ziffer 52 nummerierten verso und vor dem fol. 53 recto vom selben Schreiber verfassten Inhaltsverzeichnis, dem auf dem verso Florus’ Epitome folgt) hat ein etwas späterer Schreiber die Widmungsepistel von Eutrops Breviarium sowie einige weitere (rätsel­hafte) Bemerkungen hinzugefügt.127 Die Hs. ist von großer Bedeutung, weil sie als einzige den Titel magister memoriae für Eutropius bezeugt. Welche Vorlage der Schreiber verwendete, ist ungewiss; P. L. Schmidt stellte die Hs. aufgrund des fehlenden Titels Gothico zur 1. und 2. Klasse.128 Da der Schreiber den Inhalt des Breviariums mit ordo imperii Romani a rege Romulo usque Valentiniano et Valente Augusti wiedergab, ist es unwahr­scheinlich, dass er seine Vorlage aufmerksam bis zum Ende gelesen hat, denn das Breviarium endet bekanntlich mit Jovian.

Darüber hinaus sind noch fünf weitere Hss. aus dem 12. bis 15. Jh. bekannt, die Eutrops Breviarium (ganz oder teilweise) enthalten: Eine Hs. in Hereford (Cathedral Library, O. II. 9) aus dem 12. Jh., wohl in der S. 33benachbarten Belmont Abbey entstanden,129 deren Text nach 9,18 abbricht. Eine weitere Hs. in Paris (Bibliothèque nationale, Latinus 6113), unbe­kannter Herkunft, stammt auch aus dem 12. Jh.,130 ist aber unvollendet und reicht nur bis 7,19,1 factus in palestinam imperator; ihr Text geht offenbar auf mehrere Vorlagen zurück, denn er weist gemeinsame Varianten mit allen vier Hss.-Klassen auf.131 Eine Londoner Hs. (British Library, Royal 13 A X) hat vier Einzelblätter aus dem späten 12. Jh., mit dem Text 4,24 Cato consul – 5,9,2 bella funestissima; (fol. 106; 104) und 6,15 claris quidem – 7,4 qui superfuerant (fol. 105; 107), dessen Textgestalt mit der 2. Klasse übereinstimmt.132 In Oxford (Bodleian Library, Laud. Lat. 4) befin­det sich eine 1406 von Johannes Merylynch in der Abtei Glastonbury geschriebene Hs. mit voll­ständigem Eutrop-Text.133 Eine historiographische Sammelhs. in Augsburg (Universitätsbibliothek, Cod. II.1.2°190), die 1464 im Kloster Sankt Mang in Füssen geschrieben wurde, enthält eine gekürzte Fassung der Bücher 1–2 und 6–10.134

Zu erwähnen sind ferner drei kurze Eutrop-Exzerpte, die in Hss. des 11. und 12. Jh. unbekannter Herkunft (wohl aus Deutschland) als Ergänzung zu Sallusts Catilina und Jugurtha angefertigt wurden. Die älteste und ausführlichste Hs. dieser Gruppe befindet sich in Rostock (Universitätsbibliothek, Mss. philol. 27).135 Sie wurde vielleicht in Fulda im S. 342. Viertel des 11. Jh. geschrieben und enthält neben einer Marginalie mit Eutr. 4,27,4 ante currum – strangulatus est den ganzen Text des 5. Buchs.136 Allerdings ist das Exzerpt nicht Eutrops Breviarium zuzuordnen, wie die Kataloge fälschlich angeben, sondern der Historia Romana des Paulus Diaconus, wie die Bindefehler und Zusätze aus Orosius belegen. Ein weiteres Exzerpt mit Eutr. 4,27,4 (mit einigen Eingriffen des Schreibers) befindet sich im Vatikan (Palatinus Latinus 883, 12. Jh.)137 und ist keiner Klasse sicher zuzuordnen. Das dritte Exzerpt, eben­falls mit Eutr. 4,27,4, befindet sich in Wien (Österreichische Nationalbi­bliothek, Cod. 284, aus der 2. Hälfte des 12. Jh.).138 Der Text ist durch einen Bindefehler (acti sunt nach Marium) als Abkömmling der paulinischen Tradition zu erkennen.

Schließlich gibt es noch zwei bisher übersehene Exzerpte bzw. Schrei­berzitate aus dem 8. Buch in Hss. des 15. Jh.: Eines im Vaticanus Latinus 1900 (geschrieben in Norditalien zwischen 1432 und 1440),139 einer Hs. der Historia Augusta. Der Eutrop-Text (8,2,1–8,5,3) auf fol. 116 verso ist von einem späteren Schreiber in zwei Spalten mit dem Titel vita sive perbreve epitho(me) divi Traiani Augusti p(rincipis) opti(mi) atq(ue) sa(n)ctis(simi) hinzugefügt und enthält außer einer Reihe unerheblicher Sonderfehler einige geist­reiche Zusätze, die offenbar vom Schreiber selbst herrühren.140 Aufgrund einiger Bindefehler (z. B. 8,3,1 Ctesiphontem : et Tesifontem; 8,5,2 CXLIV pedes : CXL pedes) ist auch bei diesem Exzerpt Paulus’ Historia Romana als Vorlage anzunehmen.141 Das zweite Exzerpt ist neben S. 35zahlreichen anderen Klassikerzitaten im Vaticanus Latinus 2940 (15. Jh.) auf fol. 168 recto aufgeführt (Traianus respondit: talem se imperatorem esse privatis quales esse sibi imperatores privatos optassent = Eutr. 8,5,1).142

Aufgrund des bis jetzt bekannten Materials kann die Textgeschichte des Breviariums nur annäherungsweise umrissen werden. Trotz Etablierung der vier Klassen liegt die Entstehungszeit der verschiedenen Überliefe­rungsstränge im Dunkeln.143 Die Untersuchungen von Mommsen, Droysen und Wagener haben ergeben, dass die 1. Klasse (trotz aller Fehler ihres wichtigsten Zeugen G) im Allgemeinen die beste Überlieferung bietet. Die anderen Klassen sind nur dann vorzuziehen, wenn sie gegen die 1. Klasse übereinstimmen, oder wenn sie Lücken und offensichtliche Fehler der 1. (und 2.) Klasse verbessern.144 Ein schematisches Vorgehen aufgrund dieser Gewichtungen genügt allerdings nicht zur Herstellung des Textes: Wie schon Wagener hervorhob, sind in schwierigen Fällen immer Eutrops Nachahmer und Zeitgenossen (Festus, Hieronymus, Orosius) sowie die Übersetzung des Paianios heranzuziehen, die allerdings (trotz Wageners Hochschätzung) mit Vorsicht zu gebrauchen ist. Wenn auch das nicht weiterführt, müssen Entscheidungen anhand des Sprachgebrauchs und der Wahrscheinlichkeit getroffen werden.

Über die Frage, wann und wo die verschiedenen Überlieferungsstränge entstanden sind, besteht nach wie vor keine Einigkeit. Von den Ansichten Droysens und Wageners, die die Scheidung der 1., 3. und 4. Klasse in der Spätantike ansetzten,145 ist man inzwischen abgekommen. Plausibler scheint Scivolettos (von Santini weiterentwickelte) Hypothese, dass die 1., 2. und 3. Klasse auf einen ‚codex gallicus‘ (γ) und die 4. Klasse auf einen ‚codex italicus‘ (π) des frühen Mittelalters zurückgehen.146 Santini hält es darüber S. 36hinaus für wahrscheinlich, dass Eutrop selbst zwei verschiedene Fassungen des Breviariums herausgegeben habe: Den Titel Gothico, der nur in der 3. Klasse belegt ist, habe er nach dem Tod des Kaisers in der Schlacht von Adrianopel (378) getilgt.147 Umgekehrt hält P. L. Schmidt die Version mit dem Titel Gothico (und dem Schluss Eutropius v. c. peculiariter suus) für jünger und hält es für denkbar, sie als „Versuch des (372–378 amtlosen) Aufsteigers“ zu deuten, „mit Valens wieder ins Reine zu kommen.“148 Die erste Fassung wäre dann unmittelbar nach Jovians Tod publiziert worden.

2. Die griechischen Übersetzungen

Zur Verbreitung von Eutrops Breviarium trugen die früh entstandenen griechischen Übersetzungen bei. Die erste, bis auf wenige Lücken vollstän­dig erhaltene stammt von einem gewissen Paianios, der wohl mit dem in mehreren Briefen des Libanios erwähnten Sophisten aus Antiocheia zu identifizieren ist.149 Als einzige bekannte griechische Übersetzung eines profanen Geschichtswerks der Spätantike ist diese Übertragung von großem Interesse für die Literaturgeschichte. Wie aus einer Bemerkung zu den Perserkönigen Hormizd II. und Schapur II. zu schließen ist,150 verfasste Paianios seine μετάφραϲιϲ τῆϲ τοῦ Εὐτροπίου Ῥωμαϊκὴϲ ἱϲτορίαϲ um 379, also nur zehn Jahre nach Eutrop. Von den fünf erhaltenen Hss. des Werks hat nur eine (Athos, Kloster Iviron, Nr. 812, wohl aus dem 12. Jh.)151 einen nahezu vollständigen Text (es fehlt der Schluss ab 10,16,3), während die übrigen alle die Kapitel 6,9–11 auslassen S. 37und in 10,12,2 abbrechen.152 Die jüngste Hs. dieser Gruppe, eine (später verlorene) Abschrift des Exemplars aus der Bibliothek von F. Pithou, lag der editio princeps von F. Sylburg 1590 zugrunde.153 Die erste von Sylburg unabhängige Edition, für die neue Kollationen vorgenommen wurden, war die von Th. Mommsen initiierte und von H. Droysen erarbeitete MGH-Ausgabe (1879). Leider waren die Herausgeber einem Hinweis von C. de Boor auf die Hs. im Kloster Iviron nicht nachgegangen.154 So blieb es S. Lambros vorbehalten, diese 1897 bekannt zu machen und 1912 in seiner Paianios-Edition zu verwerten.155 Bedauerlicherweise ignorierte Lambros seinerseits wichtige Vorarbeiten (so den grundlegenden Aufsatz von Schulze, De Paeanio) und nahm auch die MGH-Ausgabe nicht zur Kenntnis.

Philologische und historische Studien zu Paianios sind selten: Seitens der Philologie wurde er mehr als Orakel für Konjekturen im Eutrop-Text gebraucht als um seiner selbst willen untersucht. Beim Erscheinen von Lambros’ Edition hatte sich auch dieses Interesse weitgehend gelegt. Die wenigen eingehenden Studien heben übereinstimmend hervor, dass es dem Übersetzer gelungen ist, den trockenen Stil des Breviarium in ein recht elegantes Griechisch zu übertragen.156 Im Gegensatz zu Eutrops oft stereo­typer Ausdrucksweise strebt Paianios nach Variation. Seine Formulierun­gen sind dementsprechend frei gewählt; außerdem hat er Einzelheiten ergänzt, ausgelassen oder umgestellt, womit teils die Darstellung klarer als bei Eutrop, teils aber auch der Sinn des lateinischen Originals verfälscht wird. Die Kürzungen des Übersetzers betreffen Praenomina und Einzelhei­S. 38ten der Erzählung, die Erweiterungen erstrecken sich auf die Erläuterung oder Umschreibung römischer Termini und Beinamen.

Eine zweite griechische Übersetzung hat nach der Suda der Historiker Kapiton von Lykien verfasst,157 dessen schriftstellerische Tätigkeit in die Regierungszeit der Kaiser Anastasios I. (491–518) und Maurikios I. (518–527) fällt.158 Ob dieses Werk mit den Spuren einer von Paianios verschiede­nen Eutrop-Übersetzung zu verbinden ist, die sich in der Chronik des Johannes von Antiochia sowie in der Suda und den Konstantinischen Exzerpten finden, ist ungewiss. Während die meisten Eutrop-Editoren sich dieser von Henri Valois aufgestellten Hypothese vorbehaltlos anschlos­sen,159 überwiegt in jüngerer Zeit die Skepsis:160 Die von Johannes benutzte Übersetzung kann ebenso gut von ihm selbst wie von Kapiton oder jemand anderem stammen. Dass mehrere griechische Über­setzungen im Umlauf waren, illustriert eine dritte Version der Diokletian-Passagen, auf die sich im 9. Jh. Theophanes Confessor stützte.161 Jedenfalls zeichnet sich die von Johannes benutzte griechische Übersetzung durch eine größere Nähe zum Wortlaut des Eutropius aus.162

Die große Bedeutung der griechischen Übersetzungen, insbesondere der fast gleichzeitigen des Paianios, für die Textkritik von Eutrops Brevia­rium ist seit dem 19. Jh. grundsätzlich anerkannt. Für die Textkonstitution sind sie jedoch nur von begrenztem Nutzen, weil bei Abweichungen vom lateinischen Text oft nicht zu entscheiden ist, ob es sich um willkürliche Eingriffe des Übersetzers handelt oder ob ihm ein anderer als der über­lieferte Text vorlag. Von den Dutzenden Verbesserungsvorschlägen, die unter Verweis auf Paianios (gegen die hsl. Eutrop-Überlieferung) vorgetra­S. 39gen wurden,163 fanden nur wenige die Billigung der Editoren. Meist geben Paianios’ Abweichungen vom überlieferten Eutrop-Text keinen Anlass zum Eingriff in den lateinischen Text, sondern sind eher Beispiele zeitgenössischer Interpretation des Breviariums.

3. Zur Textkonstitution und Anlage des kritischen Apparats

Der lateinische Text des Breviariums ist nach den kritischen Ausgaben von Santini (1979; 21992) und Hellegouarc’h (1999; 22002) gestaltet. Dabei werden regelmäßig die Lesarten der Hss. G CIHMPa VLOA und in einigen Fällen die von F S D Q J mitgeteilt, soweit sie aus den Editionen ersichtlich sind. Auf die erneute Kollation der Hss. wurde, wie eingangs erwähnt, weitgehend verzichtet, abgesehen von einzelnen Stellen in den Hss., die als Digitalisate im Internet zur Verfügung stehen.164 Zur Evaluation einzelner Stellen wurden außerdem die Editionen Droysen (1879), Wagener (1884) und Rühl (1887) sowie die einschlägige Literatur heran­gezogen, die in deutscher Sprache vor allem im späten 19. Jh. und in italienischer seit Mitte des 20. Jh. erschienen ist. Zur Verifikation älterer Konjekturen wurden außerdem die älteren Ausgaben von Schoonhoven (Basel 1546 / 1552), Vinetus (1553), Sylburg (1590), Verheyk (1762), Tzschucke (ed. maior 1796), Dietsch (1849) und Hartel (1872) geprüft.165 Die Orthographie des lateinischen Textes folgt den von Droysen und Wa­gener erarbeiteten Grundsätzen.166 Die (seltenen) Zitate (Fabius Pictor: 3,5; Suet.: 7,21,1. 3; Verg.: 9,13,1) sind mit den aktuellen Ausgaben verglichen worden. Wo Eutrops Quellen und Benutzer zur Textkonstitution hilfreich sind, wurden im Apparat Hinweise auf die Belegstellen gesetzt.

Um den kritischen Apparat nicht unnötig zu belasten, wurde nur eine Auswahl der Lesarten und Konjekturen berücksichtigt, die Droysen und Santini in ihren Ausgaben mitteilten. Rein orthographische Varianten und eindeutige Abschreibfehler wurden nicht verzeichnet, Sonderfehler einzel­ner Hss. (oder Hss.-Klassen) und willkürliche Schreiberänderungen nur S. 40ausnahmsweise, vor allem bei Eigennamen und Zahlenangaben. Der kriti­sche Apparat ist in eindeutigen Fällen negativ gehalten, bei mehr als zwei Varianten und unterschiedlichen Verbesserungsvorschlägen jedoch zur besseren Übersicht positiv. Nach dem Vorbild von Hellegouarc’h wurden die von Scivoletto und Santini etablierten griechischen Siglen der verschie­denen Klassen (φ, κ/λ/μ, χ/ψ, π) in ihre jeweiligen Hss.-Siglen aufgelöst; ebenso wurden die Varianten der paulinischen Tradition nach der Edition von A. Crivellucci, Pauli Diaconi Historia Romana, Roma 1914angege­ben, ohne zwischen verschiedenen Hss. zu unterscheiden. Da Paulus in der Historia Romana seine Vorlage überarbeitete und erweiterte, sind seine Umformulierungen und Sonderfehler grundsätzlich nicht berücksich­tigt worden. In den seltenen Fällen, wo Varianten innerhalb der paulinischen Tradition für die Textgestaltung wichtig sind, werden diese unter Angabe einer bestimmten Paulus-Hs. oder mit der pauschalen Bemerkung cum nonnullis Pauli codd. angeführt.

Gelegentlich sind im Apparat die griechischen Übersetzungen des Bre­viariums angeführt. Bei Paianios wurden die Editionen von Droysen (1879) und Lambros (1912) parallel benutzt, da die Edition von Lambros zwar den vollständigsten Text bietet, aber leider nicht ganz zuverlässig ist.167 Die Fragmente der jüngeren Übersetzung, die Kapiton von Lykien zuge­schrieben wird (s. o.), werden mit Stellenangaben nach ihren jeweiligen Textzeugen, der Suda und der Chronik des Johannes Antiochenus, zitiert, und zwar nach Adler-Nummern bzw. bei Johannes nach den Editionen von Roberto (2005) und Mariev (2008).

S. 41

4. Bemerkungen zur Übersetzung

Die Übersetzung wurde für die Bücher 1–9 von Jonathan Groß, für das Buch 10 von Bruno Bleckmann angefertigt.

Eutrops Breviarium bietet trotz der augenscheinlichen Anspruchslosig­keit seiner Diktion unerwartete Schwierigkeiten, da der Stil des Autors ei­ner­seits vom Streben nach Ausdruckskürze bis hin zur Prägnanz zeugt und andererseits durch Wiederholungen, stereotype Wendungen und Inkonzin­nitäten gekennzeichnet ist. Eutrop war bemüht, wiederkehrende Vorgänge jeweils unterschiedlich wiederzugeben, und weist ein entsprechend reiches Vokabular auf; sein dichter Stil kann im Deutschen oft nicht in ähnlicher Kürze wiedergegeben werden, wenn eine möglichst klare Wiedergabe der Gedanken das Ziel ist. Wo eine von Friedhelm Müller oder anderen Über­setzern geprägte Formulierung an Klarheit und Kürze nicht mehr zu über­treffen war, wurde sie daher dankbar übernommen; das gilt insbesondere für die zahlreichen wiederkehrenden Ausdrücke, die Eutrop verwendet.

Die Personennamen wurden je nach ihrer Herkunft in lateinischer oder griechischer Form wiedergegeben. So steht für Ptolomaeus Ptolemaios, für Seleucus Seleukos und für Odenathus Odainathos. Die im lateinischen Text abgekürzten lateinischen Praenomina wurden in der Übersetzung aus­geschrieben. Bei den Ortsnamen wurden die im Deutschen gebräuchlichen Formen bevorzugt bzw. die modernen, soweit sie mit einer antiken Stadt zu identifizieren sind. Besondere Schwierigkeiten ergaben sich bei der Wiedergabe der Ländernamen: Hier folgt Eutrop manchmal den Gegeben­heiten der spätantiken Territorialverwaltung, manchmal gebraucht er nur geographische Begriffe, also beispielsweise Britanniae (7,13,3. 9,21 f.) oder Britannia (7,14,4. 19. 8,19,1. 10,2,1). Bisweilen ist nicht zu erkennen, warum nebeneinander Gallia (vielleicht für die Prätorianerpräfektur) und Galliae steht, letzteres entweder im Sinne der nordgallischen Diözese oder der Gesamtheit der gallischen Provinzen.168 Solchen Feinheiten in der Übersetzung entsprechen zu wollen, wäre ein vergebliches Unterfangen.

Eutrops Jahresangaben mit Äquivalenten der christlichen Zeitrechnung zu versehen, schien nicht empfehlenswert, da Eutrops Chronologie einer­seits unzuverlässig und inkonsistent ist und gerade im republikanischen Teil oft um mehrere Jahre fehlgeht, und da andererseits die Chronologie der spätantiken Ereignisse, die im Fokus dieser Edition stehen, im histori­schen Kommentar dargelegt wird. Dagegen wurden die Entfernungs-, Flächen- und Raum­maße sowie Gewichte, die Eutrop vor allem in den ersten Büchern oft nennt, zur besseren Anschaulichkeit in Einheiten des metrischen Systems umgerechnet.169 Auf eine Umrechnung des Nennwertes S. 42der Edelmetalle (sowie der Eutr. 6,17,3 genannten 40.000.000 Sesterzen) wurde verzichtet.


1 Für die genaue Einteilung s. Bird, Structure and Themes 87–90. Buch 1 behandelt die Geschichte bis zur Eroberung Roms durch die Gallier und entspricht der ersten Dekade des Livius. Buch 2 behandelt die Zeit vom Galliereinfall bis zum Ende des Ersten Punischen Kriegs bzw. dem Nachspiel, der Eroberung von Falerii, und entspricht Livius Buch VI bis Buch XX. Buch 3 behandelt die Zeit vom Ende des Ersten Punischen Kriegs bis zum Ende des Zweiten Punischen Kriegs (Sieg bei Zama). Im 4. Buch wird die Entsprechung zu den Dekaden des Livius aufgegeben, das Buch reicht vom Ende des Zweiten Punischen Kriegs bzw. dem Anfang des Zweiten Makedonischen Kriegs bis zum Triumph des Marius über Jugurtha. Das kürzeste Buch (5) behandelt die Geschichte von der Niederlage gegen Kimbern und Teutonen bis zum Sieg Sullas und des Pompeius über die Marianer, Buch 6 die Zeit von der Ordnung des Staates durch Sulla bis zur Ermordung Caesars, beide Bücher lassen sich als Bücher über den ersten und zweiten Bürgerkrieg verstehen ( Bird, 88). Für die Kaiserzeit sind die Zäsuren folgendermaßen: Buch 7 behandelt die Zeit von den Anfängen des Augustus bis zum Ende Domitians; Buch 8 beginnt in Anspielung auf Valens mit dem Konsulat von Vetus und Valens und der Regierung Nervas und schließt mit der Regierungszeit des Severus Alexander; Buch 9 setzt mit Maximinus Thrax als dem ersten Soldatenkaiser ein und reicht bis zur Abdankung Diokletians; Buch 10 behandelt die Zeit von der Übernahme der Oberkaiserherrschaft durch Constantius (305) bis zum Tode Jovians (364). Überlegungen, in welcher Form eine Gesamtaufteilung des Geschichtswerks vorzunehmen sind, bei Gasti, Introduzione XXVI f.: zwei (Republik I–VI; Kaiserzeit VII–X) oder drei Teile (Republik, Kaiserzeit bis Domitian, Kaiserzeit ab Domitian). Einen Hinweis auf eine Zweiteilung will Gasti, XXVII der Einleitung entnehmen.

2 S. Kommentar zu 10,16,1. Scivoletto, La civilitas 36 f. Anm. 48 bringt Argumente dafür, dass Eutrop Julian als Militär begleitete.

3 Vgl. Proömium.

4 In den Eutrophandschriften, die dem Paulus Diaconus beigegeben sind, findet sich diese Angabe nicht. Sie ist isoliert nur beim Codex J (Bamberg, Msc. Class. 31 = E. III. 22) zu finden, was von R. Peiper, Zu Eutropius, Philologus 33 (1874) 686 zum ersten Mal ausgewertet wurde. Argumente für die Benutzung dieser Angabe bei Bonamente, La dedica del „Breviarium“, bes. 282–84. Gegen die Benutzung dieser Angabe der Bamberger Handschrift Burgess, Eutropius.

5 Der Titel Gothicus findet sich allerdings jeweils nur in einem Teil der Überlieferung, s. Bonamente, La dedica del „Breviarium“. Die Schwierigkeiten, denen Valens ab 371/372 begegnete, ignoriert Eutrop anscheinend, vgl. Bird, Eutropius and Festus 16 f. Das würde darauf hinweisen, dass sein Geschichtswerk 369 oder spätestens 370 publiziert wurde.

6 Auffällig ist, dass Caesarea maritima in einer Notiz, die allerdings von einigen Editoren als später Zusatz gesehen wird, sehr deutlich als blühende Metropole der eigenen Zeit gerühmt wird, obwohl es im Kontext nicht notwendig ist, vgl. Eutr. 7,10,3: (Caesarea) in Palaestina, quae nunc urbs est clarissima. Nur vor dem Hintergrund eines Aufenthalts während der Geschichte des Valens, insbesondere während der in Phrygien bei Nakoleia durchgeführten Aktionen gegen Procopius, ist vielleicht die auffällige Prominenz von Eumeneia in der Erzählung Eutrops zu erklären, vgl. Eutr. 4,4,2. Die Angabe über die Nachkommen der Zenobia, die „noch heute“ in Rom leben (Eutr. 9,13,2), erlaubt natürlich nicht den Schluss, dass hier persönliche Bekanntschaft mit den Verhältnissen in Rom aufscheint. Auf Kenntnis der Zustände jenseits der Donaugrenze scheint die aktualisierende Passage über das ehemalige trajanische Dakien hinzuweisen, vgl. Eutr. 8,2,2: provincia trans Danubium facta in his agris, quos nunc Taifali, Victohali et Tervingi habent. Diese Informationen waren am Hof des Valens verfügbar. In 9,23 verweist Eutrop auf die Regelungen Diokletians in Ägypten, die bis zur eigenen Zeit nachwirken.

7 Vgl. die Synthesen bei PLRE 1, 317 s. v. Eutropius 2; Seeck, Briefe des Libanius 151–53; Schmidt, Eutropius 202 f.; Müller, Eutropii Breviarium 1–5; Gasti, Introduzione XX–XXIV. Im Einzelnen sind die Details und insbesondere die Frage, welche Zeugnisse man hinzuziehen kann und welche nicht, umstritten, ohne dass es sinnvoll wäre, hier diese Diskussion genauer darzustellen, vgl. im Einzelnen (auch zu den folgenden Ausführungen) Bonamente, La biografia di Eutropio lo storico; ders.; Giuliano 19–45; Neri, Medius Princeps 65–68.

8Bonamente, Giuliano 35 f. Belege in PLRE 1, 317 s. v. Eutropius 2.

9 Suda ε 3375. Vgl. Schmidt, Eutropius 202 T 1.

10 Vgl. dazu von Haehling, Religionszugehörigkeit 221; Bonamente, Giuliano 20; Neri, Medius princeps 65.

11 Zum Zeugnis des Nikephoros Gregoras (bei Lambecius [P. Lambeck], Comment. De bibl. Caesar. Vindobon. libri VIII, Wien 1665–79, VIII 136) Schmidt, Eutropius 202 T. 5; Müller, Eutropii breviarium 1 Anm. 2. Bonamente, Giuliano 21 Anm. 4 bezieht allerdings gegen diese Skepsis gegenüber der Benutzung des Zeugnisses des Nikephoros Gregoras Stellung und bringt Argumente dafür, dass Nikephoros vom Hellenentum des Eutrop nicht im konfessionellen Sinn ausgegangen ist.

12 S. auch Gasti, Introduzione XXI Anm. 21.

13 So auch Paulus Diaconus im Widmungsschreiben der Historia Romana (Schmidt, Eutropius 202 T 14): quia utpote vir gentilis in nullo divinae historiae cultusque nostri fecerit mentionem. Vgl. Bonamente, Giuliano 21 f. Zum negativen Urteil über Konstantin und positiven Urteil über Galerius als Indiz für die Glaubenseinstellung Eutrops von Haehling, Religionszugehörigkeit 218 f. und weitere Literatur bei Bonamente, Giuliano 15 Anm. 14.

14Lib. or. 1,159; Amm. 29,1,36. Vgl. Bonamente, Giuliano 21–29. Bonamente 24 besteht auf der Identität zwischen dem Schüler und Neffen des Akakios und Sophisten Eutrop mit dem Historiker. Er folgt den Rekonstruktionen von Seeck, Briefe des Libanius 151–53. Eine Verbindung ergebe sich auch daraus, dass der Übersetzer des Eutrop, Paianios, gemeinsamer Schüler des Akakios und des Libanios war, vgl. Lib. ep. 1307,6 mit Bonamente 27, vgl. Seeck. Die Nähe zu Libanios würde dann auch erklären, warum Eutrop Teilnehmer des Perserfeldzugs war.

15Symm. ep. 3,47.

16 Marcellus in der Praefatio seines Werkes über Medizin (Schmidt, Eutropius 202 T 2): Nec solum veteres medinicae artis auctores (Latine dumtaxat sermone perscriptos), cui rei operam … aliique nonnulli etiam proximo tempore inlustres honoribus viri, cives ac maiores nostri, Siburtius, Eutropius atque Ausonius, commodarunt, lectione scrutatus sum … Zur These der Identität mit diesem Eutrop vgl. Bonamente, Giuliano 20 mit Anm. 3 (Literatur).

17 Der einfache Stil des Eutrop ist in Wirklichkeit durchaus kunstvoll.

18 Vgl. U. Walter, Memoria und res publica. Zur Geschichtskultur im republikanischen Rom, Frankfurt 2004, 42–50.

19 Das gleiche Bemühen um eine exemplarische Auffassung der Geschichte wird in Epit. Caes. 48,11 f. Theodosius zugeschrieben

20 Die abschließende Notiz, wer divinisiert wurde und wer nicht, fällt allerdings nicht völlig mit dieser Bewertung zusammen, da auch von Eutrop als eher problematisch betrachtete Figuren wie Konstantin durchaus divinisiert werden.

21 Sammlung der Passagen bei Scivoletto, La civilitas 20–22. Der Begriff civilitas ist nach Scivoletto, 29 f. mit Anm. 29 von Eutrop selbst in systematischer Form gebraucht worden für Fälle, die entweder für clementia oder für comitas stehen. Eutrop hat, wie Scivoletto, La civilitas 22 zeigt, mit seinem Konzept der civilitas, in der letztlich die Fähigkeit des Kaisers zu erkennen ist „di scendere dal fastigium imperii“, Ammian und die Historia Augusta beeinflusst.

22 Eutr. 8,4 (von Traian):gloriam tamen militarem civilitate et moderatione superavit.

23 Eutr. 8,12,1. In Eutr. 10,6,3 wird insolentia anders gebraucht, aber eine Assoziation mit der tyrannischen superbia ist gleichwohl hier möglich.

24 Eutr. 8,19,1 (bellica gloria).

25 Eutr. 8,2,2. Bordone 338 bezieht das auf die Errichtung der Städte Nijmwegen (Ulpia Noviomagus Batavorum) und Xanten (Colonia Ulpia Traiana). Aber diese Städte liegen diesseits des Rheins. Gemeint sind vielleicht im Dekumatgebiet errichtete Städte.

26 Vgl. das civile ingenium bei Germanicus (Tac. ann. 1,33), dem ein aggressiver Kurs in der Außenpolitik gegenübersteht. Generell zum Problem des civilis princeps im frühen Prinzipat A. Wallace-Hadrill, Civilis Princeps: Between Citizen and King, JRS 72 (1982) 32–48.

27 Bei Aurelius Victor gibt es nur zwei Belege für civilis in diesem Sinne, vgl. Scivoletto, 23; vgl. Bonamente, Giuliano 169.

28Civilitas bei Claudius Mamertinus, vgl. Paneg. 3,27,3; 28,1 und 31,1. S. Bonamente, Giuliano 167 Anm. 127.

29 Eutr. 9,26. Vgl. zu diesen neuen Formen des Zeremoniells Kolb, Herrscherideologie 38–42.

30 Aussagen für diese formalisierten Festbankette lassen zumindest die Reste der Villen/Palastarchitektur in Gamzigrad oder Split zu, vgl. U. Brandl / M. Vasić, Roms Erbe auf dem Balkan. Spätantike Kaiservillen und Stadtanlagen in Serbien, Mainz 2007, 71–74.

31 Eus. vit. Const. 3,10 und 3,15,2.

32 R. Klein, DerRombesuch des Kaisers Konstantius II. im Jahre 357, Athenaeum 57 (1979) 98–115

33 Eutr. 7,8,4. Die Gleichstellung ist vermutlich auf Freunde wie Agrippa und Maecenas zu beziehen.

34 Eutr. 10,7,2: „Zwar war er bei einigen Freunden von schwankender Haltung, aber bei den übrigen vortrefflich, wobei er nichts an Gelegenheiten ausließ, wodurch er sie reicher und glänzender machen konnte.“; vgl. Eus. vit. Const. 4,1.

35 Eutr. 10,15,2: „Er verdiente es, zu den Vergöttlichten gerechnet zu werden, ein Mann von herausragender Ruhe, sanft, allzu sehr den Freunden und Vertrauten vertrauend, bald auch zu sehr den Frauen ergeben, einer, der freilich sich in den ersten Jahren seiner Herrschaft sich mit großer Bescheidenheit aufgeführt hat, auch jemand, der seine Vertrauten bereicherte, und nicht zuließ, dass diejenigen ohne Ehrungen blieben, deren mühevollen Dienste er erprobt hatte.“

36 Von der Sache ist diese Forderung nach severitas für römische Kaiser bei Eutrop deutlich vorhanden, auch wenn der Begriff severus für die Kaiser des dritten und vierten Jahrhunderts wenig begegnet. Vgl. die Untersuchung von M. Molin, Severitas, une valeur politique romaine en échec au IIIe siècle, in: M. H. Quet (Hg.), La crise de l’empire romain de Marc Aurèle à Constantin. Mutations, continuités, ruptures, Paris 2006, 185–209.

37 Eutr. 9,17,3. Viele dieser Urteile stammen aus der Enmannschen Kaisergeschichte.

38 Eine Sammlung von Verhaltensregeln im Umgang zwischen dem Kaiser und dem Heer, die in Manchem Ähnlichkeiten mit den von Eutrop festgestellten Normen enthält, bietet Julian in seiner zweiten Rede an Constantius, vgl. Iul. Imp. or. 3, 86 d–87 d.

39 Für die Epoche der Reichskrise wird in einigen Fällen noch auf die Mitwirkung des Senats bei der Kaisererhebung verwiesen, vgl. 9,7 oder 9,12. Zu 9,1 (Nichtbeteiligung des Senats) s. Kommentar.

40 Nur in den Bemerkungen zur Divinisierung von Kaisern des vierten Jahrhunderts ist noch ein impliziter Hinweis auf institutionelle Mitwirkung des Senats zu erkennen, vgl. den Kommentar zu Eutr. 10,8,3; 15,2; 18,2. Nicht erwähnt wird beispielsweise, dass der Senat nach 312 Konstantin in den ersten Rang im Kaiserkollegium aufrücken ließ.

41 Dieses Stichwort bezeichnet allerdings in unzureichender Weise die Veränderungen im römischen Heer, vgl. den Überblick bei M. Rocco, L’esercito romano tardoantico. Persistenze e cesure dai Severi a Teodosio I, Padua 2012. Hervorzuheben ist auch, dass Eutrop immerhin für das Heer Julians die Herkunft der Elitetruppen aus dem rechtsrheinischen Raum kennt, vgl. Kommentar zu Eutr. 10,15,1.

42 Eutr. 1,12,2. Diese Behauptung wird in der Augustusbiographie im siebten Buch nicht wiederholt.

43 Eutr. 10,4,2 mit Kommentar.

44 Eutr. 9,20,3 und 10,9,3 mit Kommentar.

45 Eutr. 9,23 mit Kommentar. Zum bellum civile vgl. Kommentar zu 10,4,3.

46 Vgl. Eutr. 6,21,1 und 10,12,1.

47 Eutr. 4,27,2 und 10,5 mit Kommentar.

48 Zur Bedeutung von Eutr. 1,1,2 vgl. Bonamente, Giuliano 155. Bonamente 156 geht davon aus, dass Eutrop in systematischer Form religionspolitische Notizen eingefügt hat, wie z. B. zu Numa Pompilius (1,3,2); Tarquinius Superbus (1,8,1); Domitian (7,23,5). Letzteres ist eine Notiz zur Baupolitik, die sich in der Enmannschen Kaisergeschichte in Anpassung an das suetonische Schema befunden hat.

49 Syrien ist bis in die Zeit des Septimius Severus eine einzige Provinz. Eine selbständi­ge Provinz mit der Bezeichnung Phoenice (und der Provinzhauptstadt Tyros) gibt es erst im vierten Jahrhundert.

50 Eutr. 6,3,3. Asia, Pontus, Oriens entspricht den Diözesen Asiana, Pontica, Oriens.

51 Eutr. 7,20,1; 9,17,3; 10,9,4.

52 Eutr. 9,13,1 und 14 mit Kommentar. Zur Mischung von Strenge und Mäßigung s. das angebliche Idealverhältnis bei Tiberius: Vell. Pat. 2,114,3.

53 Vgl. den Kommentar zu Eutr. 9,18,1.

54 Vgl. R. Turcan, L’abandon de Nisibe et l’opinion publique (363 ap. J.-C.), in: R. Chevalier, Mélanges d’archéologie et d’histoire offerts à A. Piganiol, Bd. 2, Paris 1966, 875–90.

55 Detaillierte Darstellung der Regulusepisode, einer prototypischen Erzählung zur Un­nachgiebigkeit römischer Außenpolitik, bei Eutr. 2,24,3–25,3. Nicht-Vorlassen karthagi­scher Gesandter: Eutr. 2,25,2.

56 E. Chrysos, Räumung und Aufgabe von Reichsterritorien. Der Vertrag von 363, BJ 193 (1993) 165–202.

57 Ruf. Fest. 3,32; Amm. 25,9,7–11; Zos. 3,32. Die Reste eines vergleichbaren Exkurses im Zusammenhang mit dem Frieden Jovians finden sich in der Leoquelle des Zonaras, vgl. dazu Bleckmann, Reichskrise 76–93: Dabei wird auch der von Philippus Arabs abgeschlossene und dann angeblich vom Senat kassierte Frieden zum kontrastierenden Exemplum stilisiert.

58 Die Ausführungen bei Amm. 25,9,9 und 11 sind mit ihren Beispielen (Niederlage an den caudischen Pässen, Albinus, Mancinus) Eutrop auffällig ähnlich und vermutlich von diesem abgeleitet. S. im Einzelnen zu den Beziehungen zwischen Ammian und Eutrop Kelly, Ammianus 246–50. Zusätzlich hat Ammian noch Beispiele über die Verweigerung des Triumphs für lediglich zurückeroberte Gebiete aus Val. Max. 2,8,4 integriert.

59 Vgl. zu Konstantin vor allem die Beobachtungen von Neri, Medius princeps; Barbero, Costantino 714–19.

60 Das war bereits dem literaturgeschichtlichen Urteil des Nikephoros Gregoras nicht entgangen. S. oben S. 5.

61 Vgl. den Kommentar zu Eutr. 10,6,3.

62 Zum expliziten Zeugnis der Suda κ 342 vgl. Scivoletto, La civilitas 33 Anm. 40.

63 S. zur Ableitung von Eutrop und Festus aus einer gemeinsamen Grundquelle für die Geschichte der Republik G. Reinhold, Das Geschichtswerk des Livius als Quelle späterer Historiker. Wissenschaftliche Beilage zum Jahresbericht des Luisenstädtischen Gymnasi­ums zu Berlin, Ostern 1898, Berlin 1898; zu den Gemeinsamkeiten von Eutrop und Hieronymus für die Geschichte der Republik, s. Helm, Hieronymus und Eutrop I. Andere Forscher gehen dagegen für die Republikgeschichte von der Benutzung Eutrops durch Festus aus, vgl. z. B. M. Capozza, Nota sulle fonti di Eutropio per l’età regia, AAPat 75 (1962–1963) 349–85, hier 357 mit Anm. 23. Gleichwohl hat Capozza Zweifel an einer direkten Benutzung des Livius durch Eutrop, sondern betont Unterschiede. Beispiele für Unterschiede zu Livius Scivoletto, La civilitas 35 f. Die These der Zwischenquelle bereits bei Pirogoff, De Eutropii fontibus, 39 f.

64 Vgl. Enmann, Eine verlorene Geschichte; P. L. Schmidt, § 536. Die sogenannte Enmannsche Kaisergeschichte, in: R. Herzog (Hg.), Restauration und Erneuerung 284–374 n. Chr., München 1989, 196–98; Bleckmann, Überlegungen zur Enmannschen Kaiserge­schichte; Burgess, On the Date of the Kaisergeschichte. Zur Enmannschen Kaisergeschich­te ist auf KFHist B 1 zu verweisen, ferner auf Passagen, in denen in diesem Kommentar bereits einige Gemeinsamkeiten zwischen Eutrop und Aurelius Victor behandelt werden.

65 Zu dem um einige Informationen erweiterten Grundstock aus Sueton bzw. zur Benut­zung eines „Suetonius auctus“ Scivoletto, La civilitas 34.

66 Vgl. Eutr. 9,8–11; 9,23–10,3 (s. den Kommentar).

67Enmann, Eine verlorene Geschichte 443–60 war noch von einem von den Tetrarchen bis zur Schlacht von Straßburg reichenden Fortsetzer der Kaisergeschichte ausgegangen, eine Annahme, die durch die damalige Datierung der Historia-Augusta in die tetrarchische Zeit notwendig war. Mit der durch Dessau entdeckten späten Entstehungszeit der Historia Augusta fällt diese Notwendigkeit weg.

68Ruf. Fest. 29,1.

69 Als gering stuft Helm, Hieronymus und Eutrop 301 an dieser Stelle die Übereinstim­mungen zwischen Eutrop und Hieronymus ein. Als Indiz für eine gemeinsame Benutzung einer ersten Auflage des Nicomachus Flavianus hat Ratti, der allerdings später eine andere Auffassung hinsichtlich des Nicomachus Flavianus vertreten hat, diese Übereinstimmungen aufgefasst, vgl. S. Ratti, Jérôme et Nicomaque Flavien: sur les sources de la Chronique pour les années 357–364, Historia 46 (1997) 479–508, hier 495–99 (mit Verweis auf Be­rührungspunkte auch zu anderen Quellen).

70 Eutr. 10,17,3: dum aemulum imperii veretur; Amm. 25,9,8: dum extimescit aemulum potestatis. Vgl. den Kommentar. Zur Abhängigkeit Ammians von Eutrop Bird, Eutropius and Festus 16. S. auch die Studien von Kelly, Ammianus 240–253.

71 Vgl. die Rez. von M. Festy, AntTard 9 (2001) 448–51; P. K. Marshall, CR 51 (2001) 271 f.; H. W. Bird, Gnomon 74 (2002) 726–28; C. M. Lucarini, A&R 48 (2003) 41–44; C. Santini, Latomus 62 (2003) 168–71.

72 So schon Reynolds, Text and Transmission 161 f.; Mortensen, Diffusion 114 f. Im DNP Suppl. 2 (2007), Geschichte der antiken Texte, fehlt Eutrop. Das hsl. Material zu Eutrop und seinen Fortsetzern hat L. B. Mortensen (Syddansk Universitet, Odense) weitge­hend vollständig gesammelt; seine Angaben zu Datierung und Textumfang einzelner Hss. sind jedoch im Einzelnen korrekturbedürftig.

73Scivoletto, Traduzione manoscritta; Santini, Praefatio XIII.

74 Vgl. die Rez. von H. Bardon, Latomus 40 (1981) 452 f.; R. Verdière, Latomus 41 (1982) 396 f.; J. Hellegouarc’h, RPh 56 (1982) 169 f. sowie Reynolds, Text and Transmis­sion 159–62; Schmidt, Eutropius 206 f.

75 Zur Datierung um 770 (die Vorschläge reichen von 763 bis 784) vgl. B. Cornford, Paul the Deacon’s Understanding of Identity, his Attitude to Barbarians, and his “Strategies of Distinction” in the Historia Romana, in: R. Corradini u. a. (Hgg.), Ego Trouble. Authors and their Identities in the Early Middle Ages (Forschungen zur Geschichte des Mittelalters 15) Wien 2010, 47–68, hier 47 f. Anm. 2.

76Mortensen, Diffusion 115–17. Die maßgebliche Edition stammt von A. Crivellucci, Pauli Diaconi Historia Romana, Roma 1914; vgl. dens., Per l’edizione della Historia Romana di Paolo Diacono, Bullettino dell’istituto storico italiano 40 (1921) 7–103.

77 Heute in Oxford, Bodleian Library, Arch. Selden B.16; s. Mortensen, Diffusion 184 (Nr. 117).

78Mortensen, Diffusion 195 (Nr. 187). Droysen verwendete für diese Hs. die Sigle D, Santini und Hellegouarc’h Vt.

79Scivoletto, Traduzione manoscritta 148–51 weist auf Bindefehler der Hs. mit G hin.

80 Edition: A. Crivellucci, Landolfi Sagacis Historia Romana, 2 Bde., Roma 1912 / 1913. Von den 26 Hss. (s. Mortensen, Diffusion 117 f.) kommt hauptsächlich der Vaticanus Palatinus Latinus 909 in Betracht, den Droysen, Praefatio LXII als das Handexemplar des Landolfus Sagax erwies.

81Mortensen, Diffusion 115 zählt 20 Hss., zu denen noch fünf kurze Exzerpte und zwei verlorene Hss. hinzutreten.

82Scivoletto, Traduzione manoscritta; Santini, Praefatio V–XV; Hellegouarc’h, Intro­duction LVIII–LXXII.

83Mortensen, Diffusion 173 (Nr. 51).

84 K. H. Tzschucke, Eutropii Breviarium historiae Romanae (editio minor), Leipzig 1804. In der editio maior (1796, s. u.) hatte Tzschucke die Hs. bereits erwähnt (LX f.), aber noch nicht verwenden können.

85 Th. Mommsen, Eutropius Breviarium ab urbe condita, Hermes 1 (1866) 486 = ders., Gesammelte Schriften, Bd. 7, Berlin 1909, 432 f.

86 Z. B. Eutr. 2,24,1CXXX : tantus Gp.c.; 4,17,2 fame confecitlaborare⟩ Gp.c.

87F. Sylburg, Romanae historiae scriptores Graeci minores, Bd. 3, Frankfurt 1590, 62–233; 901–12. Vgl. F. Lüdecke, Sylburgs Codex des Eutropius, Neue Jahrbücher für Philologie und Pädagogik 112 (1875) 874–9.

88Santini, Praefatio VI. Die drei Siglen ergeben sich daraus, dass C und H nur einen Teil des Eutrop-Textes haben.

89 Z. B. Eutr. 2,2,1 (Praeneste); 9,4 (inter divos relati); 10,10,2 (liberalium artium).

90Rühl, Praefatio VI; Santini, Praefatio VII; Reynolds, Text and Transmission 160 mit Anm. 7; Morten­sen, Diffusion 188 (Nr. 142).

91Reynolds, Text and Transmission 160 mit Anm. 9; Mortensen, Diffusion 184 f. (Nr. 121).

92Santini, Praefatio VII.

93Mortensen, Diffusion 179 (Nr. 86). Die Hs. enthält außerdem die Historia Romana des Paulus Diaconus, allerdings mit falscher Zuschreibung an Eutrop.

94 Die Angabe victoriae ui bei Santini, Praefatio VI ist ein Druckfehler. Der Schreiber der Hs. hat an mehreren Stellen Platz für rubrizierte Anfangsbuchstaben gelassen, die aber nur bis fol. 53 recto eingefügt wurden.

95Mortensen, Diffusion 189 (Nr. 147).

96Rühl, Praefatio VI f.; E. Pellegrin, La Bibliothèque des Visconti et des Sforza, ducs de Milan au XVe siècle, Paris 1955, 111. Zu Entstehungsort und ‑zeit vgl. Munk Olsen, L’étude 1,387; Mortensen, Diffusion 187 (Nr. 139). Santini, Praefatio VII datierte die Hs. ins 13. Jh.

97Santini, Praefatio VII; Hellegouarc’h, Introduction LXII f.

98 Wann der „antiquus ille Dominicalium Burdigalensium liber“ (Vinetus) verloren gegangen ist, steht nicht fest; in den Bibliothekskatalogen des späten 18. Jh. taucht er nicht (mehr?) auf, s. L. Desgraves, Élie Vinet, humaniste de Bordeaux (1509–1587), Genève 1977, 111 Anm. 2.

99Santini, Praefatio VII; Hellegouarc’h, Introduction LXIII f.; Droysen, Praefatio XX f. äußert sich nicht zur Abstammung von S.

100Scivoletto, Traduzione manoscritta 133–35 („11. sec.“); ebenso Munk Olsen, L’étude 3,1,237; Mortensen, Diffusion 195 (Nr. 191), der allerdings „Germany?“ als Entstehungsort angibt. Auf Ende des 10. Jh. datieren Santini, Praefatio VIII und Hellegouarc’h, Introduc­tion LXIV die Hs.

101Scivoletto, Traduzione manoscritta 160–62. Als wichtigste Varianten führt Scivoletto an: 3,21,3 profugos statt perfugas; 4,27,1 elephantos; 6,3 deditionem; 6,12,3 militem.

102Scivoletto, Traduzione manoscritta 134–45; Santini, Praefatio XIII.

103 Munk Olsen, L’étude 2,726; Mortensen, Diffusion 176 (Nr. 69). Santini, Praefatio VIII und Hellegouarc’h, Introduction LXV datieren die Hs. in das frühe 10. Jh.; jedoch hat der Text Marginalien in einer Reimser Schrift des 9. Jh., s. B. Bischoff, Katalog der festlän­dischen Handschriften des neunten Jahrhunderts, Teil II, Wiesbaden 2004, 45 (Nr. 2161).

104 Hartel, Eutropius und Paulus Diaconus 61–5; vgl. H. Droysen, Die Eutropausgaben von Schoonhoven und E. Vinetus, Hermes 12 (1877) 385 f.

105Droysen, Praefatio V; Hellegouarc’h, Introduction LXV.

106Reynolds, Text and Transmission 160; Mortensen, Diffusion 191 (Nr. 161).

107Santini, Praefatio V–IX; Hellegouarc’h, Introduction LXV f.

108 So bereits Droysen, Praefatio V; vgl. Scivoletto, Traduzione manoscritta 132 f. Helle­gouarch teilte einige Lesarten der Hs. unter der Sigle Br mit.

109 Als Entstehungsorte kommen die Abteien Lobbes, Saint-Vaast und St. Bertin in Frage, vgl. Reynolds, Text and Transmission 160 mit Anm. 12; Mortensen, Diffusion 191 (Nr. 20). Scivoletto, Traduzione manoscritta 132 f. nimmt mit Gewissheit St. Bertin als Entstehungsort von O und Br an.

110Mortensen, Diffusion 169 (Nr. 22). Ins späte 13. Jh. datieren Santini, Praefatio VIII und Hellegouarc’h, Introduction LXVI die Hs.

111Santini, Praefatio IX; Reynolds, Text and Transmission 160 Anm. 13.

112 Vgl. Droysen, Praefatio XXIX; Crivellucci, Praefatio IX–XXIII.

113Santini, Praefatio X–XII zog aus der 1. Familie fünf ältere Hss. unterschiedlicher geographischer Herkunft heran (ERTYW), dazu zwei aus der 2. Familie (Va Pe) sowie Vt und B.

114 Paris, Bibliothèque nationale, Baluze 270 (aus Mittelitalien; bei Santini B); s. Mortensen, Diffusion 185 f. (Nr. 127). Über diese seit 1909 bekannte Hs. vgl. noch Scivoletto, Traduzione manoscritta 151–55.

115Droysen, Praefatio IX–XIV; Scivoletto, Traduzione manoscritta 148–55; Santini, Praefatio X–XII; Hellegouarc’h, Introduction LXVII f.

116 Für die beiden Abschriften verwendete Droysen, Praefatio XIV die Siglen D und P; Santini und Hellegouarc’h ignorierten den Palatinus.

117 So übereinstimmend Reynolds, Text and Transmission 160 f.; Mortensen, Diffusion 167 (Nr. 14). Dagegen geben Santini (IX) und Hellegouarc’h (LXIX) als Entstehungsort Frankreich an.

118Rühl, Praefatio VII; R. Cessi, Di due miscellanee storiche medioevali, Archivio Muratoriano 13 (1913) 69–96. Die übrigen Teile befinden sich ebenfalls in der Russischen Nationalbibliothek (Class. Lat. Q.v.IV.5) sowie in der Staatsbibliothek zu Berlin (Phillipps 1885 und 1896).

119Mortensen, Diffusion 193 (Nr. 175).

120 Zum Verhältnis von D und P vgl. Droysen, Praefatio XIV–XVIII.

121 Vgl. Droysen, Praefatio XIV–XX; Rühl, Praefatio VII.

122Santini, Praefatio IX f.; XIII; Hellegouarc’h, Introduction LXIX f.

123 Beispiele bei Droysen, Praefatio XV–XVIII.

124 Hartel, Eutropius und Paulus Diaconus 60 f., Santini, Hellegouarc’h und Mortensen, Diffusion 198 (Nr. 206) datieren sie ins 12. Jh. Die exaktere Datierung nach Munk Olsen, L’étude 2,359 bestätigte mir Katharina Kaska (Wien) brieflich am 21.12.2017; nach ihrer Ansicht ist aber auch das von St. L. Endlicher, Catalogus codicum philologicorum Latino­rum Bibliothecae Palatinae Vindobonensis, Wien 1836, 39 (Nr. 76) angegebene Datum „saeculi XIII“ nicht ganz auszuschließen.

125Santini, Praefatio IX f.; Hellegouarc’h, Introduction LXIX. Santini, Praefatio XIII stellte sie im Stemma über D als unabhängige Abschrift des ‚codex gallicus‘.

126 Vgl. Munk Olsen, L’étude 1,366; Mortensen, Diffusion 166 (Nr. 5). Ein Digitalisat der Hs. ist unter https://bavarikon.de/object/SBB-KHB-00000SBB00000095 verfügbar.

127 Nach dem letzten Wort der Widmungsepistel lectionem (sic) folgt in derselben Zeile: lege censorine cum liberis tuis p(ro)pitio d(omi)no chr(isto) semp(er). In den zwei letzten Zeilen am unteren Blattrand steht: ordo imperii romani a rege romulo usq(ue) ualentiniano et ualente augusti (sic) lib. x. h(o)c e(st) breuia(r)i(u)s ut fecisti. incipit. Zu diesen Zusätzen vgl. Burgess, Eutropius 79 f.

128Schmidt, Eutropius 206.

129 R. A. B. Mynors, R. M. Thomson (Hgg.), Catalogue of the Manuscripts of Hereford Cathedral Library, Hereford 1993, 15 f. (Nr. 58); Mortensen, Diffusion 174 (Nr. 57).

130Mortensen, Diffusion 188 (Nr. 140). Die Hs. ist über die Samm­lungen von Thuanus und Colbert im 18. Jh. in die Nationalbibliothek gelangt.

131 Aus der 1. und 2. Klasse: 5,8,1 CCCC; 7,18,5 in vultum; 6,7,2; aus der 3. Klasse: 6,7,2 moverat paravere; 6,11,1 multis auxiliis; 6,10 Uscudamam : usque ad danuvium Par. Lat. 6113 : usque adamam VLOA; aus der 4. Klasse: 5,8,2 tantis exercitibus; 7,14,1 deformavit et minuit. Eine Übereinstimmung mit Paianios (5,4,1 septuagesimo) gegen alle anderen Hss. ist wohl Zufall.

132 G. F. Warner, J. P. Gilson, Catalogue of Western Manuscripts in the Old Royal and King’s Collections, Vol. 2, London 1921, 79 f.; Mortensen, Diffusion 180 (Nr. 91). Die Hs. enthält mehrere Marginalien von mindestens fünf verschiedenen Schreibern; fol. 106 mit dem Anfang (bis 5,4,1 gaius marius) ist an der falschen Stelle eingebunden worden.

133Mortensen, Diffusion 184 (Nr. 120).

134Mortensen, Diffusion 165 f. (Nr. 4); H. Hilg, Lateinische mittelal­terliche Handschrif­ten in Folio der Universitätsbibliothek Augsburg, Wiesbaden 1999, 320–2.

135 J. Ch. W. Dahl / P. D. F. Zäpelihn, Notitia codicis manuscripti C. C. Sallustii Bellum Catilinarium et Iugurthinum itemque Eutropii fragmentum continentis qui in bibliotheca Rostochiensi academica asservatur, Leipzig 1791, 6 f.; 35–40; Munk Olsen, L’étude 2,346; Mortensen, Diffusion 200; K. Heydeck, Die mittelalterlichen Handschriften der Universi­tätsbibliothek Rostock, Wiesbaden 2001, 111 f.

136 Nicht nur Eutr. 5,9,2, wie Mortensen angibt. Eine Auswahl der Lesarten teilten Dahl und Zäpelihn (vgl. vorige Anmerkung) mit. Ein Digitalisat der Hs. ist seit April 2016 verfügbar unter der URL http://purl.uni-rostock.de/rosdok/ppn719576652.

137Munk Olsen, L’étude 2,350 f.; Mortensen, Diffusion 200. Beide geben irrtümlich an, dass das Exzerpt Eutr. 4,11 enthalte.

138Munk Olsen, L’étude 2,360; Mortensen, Diffusion 200 (der fälschlich Eutr. 4,11 angibt). Genauere Kenntnis der Hs. und eine Bestä­tigung ihrer Datierung in die 2. Hälfte des 12. Jh. verdanke ich Katharina Kaska (Wien).

139 Zur genauen Herkunft und Datierung s. O. Desbordes / J.-P. Callu, Le “Quattrocento” de l’Histoire Auguste, RHT 91 (1989) 253–75, hier 270 f., die auch das Eutrop-Exzerpt erwähnen.

140 Am interessantesten ist wohl der Eutr. 8,4 eingeschaltete Vergleich Traians mit Galen (Schlusssatz: sub Traiano imperium revixit, sub Galeno medicina reluxit).

141 Nach den bei Crivellucci mitgeteilten Varianten kommt am ehesten die Hs. M (Mün­chen, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 3516, spätes 9. Jh.; vgl. K. Bierbrauer, Die vorkaro­lingischen und karolingischen Handschriften der Bayerischen Staatsbibliothek, Wiesbaden 1990, 140 f. [Nr. 266]) in Frage, mit der der Vat. Lat. 1900 einige Bindefehler hat (8,5,1 ipsius : illius Vat.; 8,5,2 mense nono Eutr. (uno Paul.) : menseiunio M : mense iulio Vat.).

142 É. Pellegrin, Les manuscrits classiques latins de la Bibliothèque Vaticane, Tom. 3,2, Paris 2010, 46–51.

143 Vgl. Reynolds, Text and Transmission 162; Schmidt, Eutropius 206.

144Droysen, Praefatio XIV; Wagener, Jahresbericht 1,512–18.

145 Die 3. Klasse ist nach Droysen, Praefatio XXIII f. älter als Paianios, also vor 380 entstanden (dagegen Duncker, De Paeanio 14–7; Wagener, Jahresbericht 1,394–401); nach Wagener (ebd. 401 f.; 523–26; 529–31) lag sie Orosius und Isidor von Sevilla vor (gegen Isidor: Santini, Adversum Paganos 83). – Die 4. Klasse datierte Droysen, Praefatio XXVIII vor Cassiodor, Wagener (Eutropius Jahresbericht 1,512) vor die Epitome de Caesaribus.

146 Scivoletto, Traduzione manoscritta 148–59; Santini, Praefatio XIII f.

147 Santini, Praefatio XV.

148Schmidt, Eutropius 206 f.

149 Sohn des Statthalters von Bithynien Kalliopios (PLRE 1, 174 s. v. Calliopius 1), Schüler des Akakios von Caesarea und des Libanios, ab 364 als Advokat in Palästina tätig; s. PLRE 1, 657 s. v. Paeanius; P. Janiszewski / K. Stenicka / E. Szabat (Hgg.), Prosopo­graphy of Greek Rhetors and Sophists of the Roman Empire, Oxford 2015, 271 f. (Nr. 766).

150 Zu Eutr. 9,24 πάπποϲ δὲ ἦν οὗτοϲ (Narseh) Ϲάπωρί τε καὶ Ὁρμίϲδῃ τοῖϲ εἰϲ τὴν ἡμετέραν ἡλικίαν ἀφικομένοιϲ. Zur Datierung (nach Sylburg) vgl. Schulze, De Paeanio 285 f.

151 Zu dieser Hs. vgl. S. Lambros, Ein neuer Codex des Päanius, ClRev 11 (1897) 382–90; dens., Catalogue of the Greek Manuscripts on Mount Athos / Κατάλογοϲ τῶν ἐν ταῖϲ βιβλιοθήκαιϲ τοῦ Ἁγίου Ὄρουϲ ἑλληνικῶν κωδίκων, Vol. 2, Cambridge 1900, 228 (Nr. 4932; 14. Jh.); Mariev, Ioannis Antiocheni fragmenta 20* f. mit weiterer Literatur. Anders als Lambros und seine Nachfolger datiert I. Pérez Martin, The Role of Maximos Planudes and Nikephoros Gregoras in the Transmission of Cassius Dio’s Roman History and of John Xiphilinos’ Epitome, Medievo Greco 15 (2015) 175–93 die Hs. ins frühe 12. Jh.

152 Die älteste dieser Hss. (Florenz, Biblioteca Laurenziana, Pluteus 70, 5, geschrieben ca. 1334–1342) ist nach Schulze, De Paeanio sowie Droysen, Praefatio XXI Anm. 11 und Lambros, Paianiu Metaphrasis 113 f. die Vorlage der jüngeren (Venedig, Biblioteca Marciana, Gr. Z. 523 [= 846], Mitte des 15. Jh.; München, Bayerische Staatsbibliothek, Cod. graec. 101, ca. 1555; Lanvellec, Bibliothèque de M. le Marquis de Rosanbo, Nr. 296, 16. Jh.).

153 Zu Sylburgs Hs. s. C. M. Lucarini, Il Codex Pithoei di Peanio e l’apografo di Sylburg, GIF N. S. 3 (2012) 267–71.

154Droysen, Praefatio XXI Anm. 11; de Boor kannte die Hs. nur aus einem Katalog.

155 S. Lambros, Ein neuer Codex des Päanius, ClRev 11 (1897) 382–90. Näheres zu seiner Edition (Lambros, Paianiu Metaphrasis) unten S. 39.

156 L. Baffetti, Di Peanio traduttore di Eutropio, Byz.-Neugr. Jbb. 3 (1922) 15–36; Reichmann, Römische Literatur 62–87; Malcovati, Traduzioni greche di Eutropio; Venini, Peanio traduttore.

157 Suda κ 342 (= FGrHist 750 T 1) Καπίτων· Λύκιοϲ ἱϲτορικόϲ. οὗτοϲ ἔγραψεν … μετάφραϲιν τῆϲ ἐπιτομῆϲ Εὐτροπίου Ῥωμαϊϲτὶ ἐπιτεμόντοϲ Λίβιον τὸν Ῥωμαῖον.

158 So K. Müller, Fragmenta Historicorum Graecorum, Bd. 4, Paris 1851, 133. Vgl. FGrHist 750; PLRE 2, 259 f. s. v. Capito; A. Kaldellis, BNJ 750.

159 Vgl. Droysen, Praefatio XXV; Santini, Praefatio XV; Ratti, Introduction 17; Helle­gouarc’h, Introduction LVI. Droysen stellte die mutmaßlichen Kapiton-Fragmente in der MGH-Ausgabe unter dem Paianios-Text zusammen.

160 Vgl. U. Roberto, Il Breviarium di Eutropio nella cultura greca tardoantica e bizantina: la versione attribuita a Capitone Licio, MEG 3 (2003) 241–70; Mariev, Ioannis Antiocheni fragmenta 33* f. Skeptisch schon E. Schwartz, Art. Capito 10, RE 3,2 (1899) 1527.

161 Vgl. C. de Boor, Zu Iohannes Antiochenus, Hermes 30 (1885) 321–30, bes. 324–27; E. Condurachi, Una versione greca di un passo di Eutropio, RFIC 65 (1937) 47–50.

162Reichmann, Römische Literatur 86 f. Als Beispiel vgl. phil. Komm. zu 4,27,1.

163 Schulze, De Paeanio Eutropii interprete 298 f.; Malcovati, Le traduzioni greche 295–7. Weitere Vorschläge referiert Wagener, Jahresbericht 1,394–402.

164 Neben den oben erwähnten Digitalisaten der Bamberger und Rostocker Exzerpte ist vor allem auf die Angebote der Digital Vatican Library (https://digi.vatlib.it/) und Gallica (http://gallica.bnf.fr/) hinzuweisen. Fotografien einer Stelle der Hs. L und Cod. Vindobo­nensis 284 verdanke ich Antje Wessels (Leiden) bzw. Katharina Kaska (Wien).

165 Zu den früheren Ausgaben s. K. H. Tzschucke, Eutropii Breviarium historiae Roma­nae, Leipzig 1796, LXI–LXXXVII; Wagener, Jahresbericht 1,381–87.

166Droysen, Praefatio VII–IX; Wagener, Jahresbericht 2,320–25.

167 Lambros stützte sich auf die zweisprachige Edition (alt- und neugriechisch) von N. Dukas, Εὐτροπίου Ἐπιτομὴ τῆϲ Ῥωμαϊκῆϲ ἱϲτορίαϲ εἰϲ βιβλία δέκα μεταφραϲθεῖϲα ἐκ τῆϲ Λατινίδοϲ εἰϲ τὴν Ἑλληνίδα παρὰ Παιανίου, 2 Bde., Wien 1807. Wie oben erwähnt, ignorierte er wichtige Veröffentlichungen zu Paianios und wiederholte infolgedessen z. B. die Konjektur 5,1,4 Τευτόβοδον von M. Haupt, Coniectanea, Hermes 7 (1873) 7–13, hier 12. Lambros’ Text ist nicht fehlerfrei: 1,1,1 steht ἔτι statt οὔτε, 1,2,1 fehlt der Artikel bei τοὺϲ προβεβηκόταϲ, während er bei τῶν Ἰταλῶν gegen die Überlieferung hinzugefügt ist; 1,2,2 steht gegen die Überlieferung δέ (all dies ohne Anmerkungen im kritischen Apparat); 7,23 fehlen die Worte καὶ τὸ Ϲεράπιον.

168 Vgl. Eutr. 9,14,1 a quo … apud Argentoratum, Galliae urbem, ingentes Alamannorum copiae extinctae sunt, rex nobilissimus captus, Galliae restitutae.

169 Auf der Grundlage von Hultsch, Metrologie 80 f. Für die Gewichtsangaben wurde allerdings statt der dort vertretenen, von Boeckh geprägten ‚schweren libra‘ (= 327,5 g) die ‚mittlere libra‘ (= 325 g) bevorzugt, die W. Hahn, Moneta Imperii Byzantini. Rekonstruk­tion des Prägeaufbaues auf synoptisch-tabellarischer Grundlage, Bd. 1: Von Anastasius I. bis Justinianus I (491–565), Wien 1973, 20 empfiehlt.

Erklärung der Siglen, Zeichen und Abkürzungen in Text und Apparat

Gcod. Gothanus Memb. I. 101
Fcod. Fuldensis deperditus
Ccod. Parisinus Latinus 7240 (Colbertinus 3001)
Icod.Lincolniensis Latinus 100
Hcod. Harleianus 2729
Mcod. Parisinus Latinus 18104
Pacod. Parisinus Latinus 5802
Scod. Burdigalensis deperditus
Vcod. Vaticanus Latinus 1981
Lcod. Leidensis Bibliothecae Publicae Latinae 141
Ocod. Audomarensis Bertinianus 697
Acod. Cantabrigiensis C. C. C. 129
Dcod. Petropolitanus Class. Lat. Q.v.9 (Dubrowski 327)
Qcod. Vindobonensis 323
Jcod. Bambergensis Class. 31 (E. III. 22)
Paul.Paulus Diaconus, Historia Romana. Edition: A. Crivelluc­ci, Pauli Diaconi Historia Romana, Roma 1914
Paean.Paeanius. Editionen: Droysen (MGH); S. Lambros,Παι­ανίου Μετάφραϲιϲ εἰϲ τὴν τοῦ Εὐτροπίου Ῥωμαϊκὴν ἱϲτορίαν, Νέοϲ Ἑλληνομνήμων 9 (1912) 1–115
Aa.c.Lesart in A vor der Korrektur (ante correctionem)
Ap.c.Lesart in A nach der Korrektur (post correctionem)
As.l.über der Zeile (supra lineam) übergeschriebene(r) Buch­stabe(n) in A
Atext.Lesart im Text von A
Amarg.Lesart am Rand (in margine) von A
{aaa}vom Editor getilgte Buchstaben
⟨aaa⟩vom Editor hinzugefügte Buchstaben
[aaa]vom Editor in einer Lücke ergänzte Buchstaben
*vom Schreiber freigelassener Raum im Umfang eines Buchstabens
add.addidit
cf.confer
cod(d).codex (-ices)
corr.correxit (-erunt) vel correctus, -a, -um
del.delevit (-erunt)
dub.dubitanter
om.omisit (-erunt) vel omissus, -a, -um
rell.reliqui
transpos.transposuit (-erunt)
Die Belegstellen der im kritischen Apparat angeführten Konjekturen sind im Abkürzungsverzeichnis II (unter Eutr., nach Erscheinungsjahr) sowie III (alphabetisch) aufgeführt.

DominoValenti Gothico Maximo Perpetuo AugustoEutropius v. c.

om. Q Paul. Paean.

magister memoriae.

magister memoriae solus exhibet J

res Romanas ex voluntate mansuetudinis tuaeab urbe condita ad no-

stram memoriam, quae in negotiis vel bellicis vel civilibus eminebant,

5per ordinem temporum brevi narratione collegi, strictim additis etiam

his, quae in principum vita egregia extiterunt, uttranquillitatis tuae

ut G CIHMPa A J : tot VLO | tuae quo VLO

possit mens divina laetari prius se inlustrium virorum facta in

administrando imperio secutam, quam cognosceret lectione.


999om. Q Paul. Paean.999domino om. J999Gothico LOA : om. G CIHMPa J : valenti ****** maximo V2magister memoriae solus exhibet J6ut G CIHMPa A J : tot VLO6tuae quo VLO8post lectione add. eutropius v. c. peculiariter suus VLO

liber I

1. (1) Romanum imperium, quo neque ab exordio ullum fere minus

10neque incrementis toto orbe amplius humana potest memoria recordari,

a Romulo exordium habet, qui Reae Silviae Vestalis virginis filius et,

quantum putatus est, Martis cum Remo fratre uno partu editus est. (2) is

cum inter pastores latrocinaretur, decem et octo annos natus urbem

exiguam in Palatino monte constituit XI Kal. Maias, Olympiadis sextae

XI Kal. Maias codd. : πρώτῃ τοῦ Μαίου μηνόϲPaean.

15anno tertio, post Troiae excidium, ut qui plurimum minimumque

tradunt, anno trecentesimo nonagesimo quarto.


3XI Kal. Maias codd. : πρώτῃ τοῦ Μαίου μηνόϲPaean.

2. (1) condita civitate, quam ex nomine suo Romam vocavit, haec

fere egit: multitudinem finitimorum in civitatem recepit, centum ex se-

ferme VLOA

ni­oribus legit, quorum consilio omnia ageret, quos senatores nominavit

20propter senectutem. (2) tum, cum uxores ipse et populus suus non habe-

rent, invitavit ad spectaculum ludorum vicinas urbis Romae nationes

urbi Rühl

atque earum virgines rapuit. commotis bellis propter raptarum iniuriam

Caeninenses vicit, Antemnates,Crustuminos,Sabinos,Fidenates,Ve-

ien­tes. haec omnia oppida urbem cingunt. et cum orta subito tempestate


2ferme VLOA20tum cum Gp.c. CIHMPa D Paul. : tunc cum VLOA Q : cum Ga.c.F2urbi Rühl


non comparuisset, anno regni tricesimo septimo ad deos transisse

imperaverunt et his regnantibus annus unus completus est.


7creditus est et consecratus Gp.c. VLOA D Paul. (cf. Paean.πεπίϲτευται πρὸϲ θεοὺϲ ἀνειλῆφθαι.καθιερώθη οὖν ...) : creditus et consecratus CI : creditus et conse­cratus est HMPa : creditus est Ga.c.F

3. (1) postea Numa Pompilius rex creatus est, qui bellum quidem

5nullum gessit, sed non minus civitati quam Romulus profuit. (2) nam et

leges Romanis moresque constituit, qui consuetudine proeliorum iam

latrones ac semibarbari putabantur, et annum discripsit in decem

discripsit Sanders : descripsit codd.

menses prius sine aliqua supputatione confusum, et infinita Romae

sacra ac templa constituit. morbo decessit quadragesimo et tertio

10imperii anno.


3discripsit Sanders : descripsit codd.

4. (1) huic successit Tullus Hostilius. hic bella reparavit, Albanos

vicit, qui ab urbe Roma duodecimo miliario sunt, Veientes et Fidenates,

quorum alii sexto miliario absunt ab urbe Roma, alii octavo decimo,

bello superavit, urbem ampliavit adiecto Caelio monte. (2) cum triginta

15et duos annos regnasset, fulmine ictus cum domo sua arsit.

5. (1) post hunc Ancus Marcius,Numaeex filia nepos, suscepit

imperium. (2) contra Latinos dimicavit, Aventinum montem civitati

decimo miliario ab urbe Roma condidit. vicesimo et quarto anno imperii

20morbo periit.


2ostium TiberisVerheyk, duce Paean. (πρὸϲ ταῖϲ τοῦ Θύμβριδοϲ ἐκβολαῖϲ) : hostiam vel hostium codd.

6. (1) deinde regnum Priscus Tarquinius accepit. hic numerum

senatorum duplicavit, circum Romae aedificavit, ludos Romanos

instituit, qui ad nostram memoriam permanent. vicit idem etiam Sabinos

et non parum agrorum sublatum isdem urbis Romae territorio iunxit

25primusque triumphans urbem intravit. (2) muros fecit et cloacas,

Capitolium inchoavit. tricesimo octavo imperii anno per Ancifilios

occisus est regis eius, cui ipse successerat.

7. (1) post hunc Servius Tullius suscepit imperium genitus ex nobili

femina, captiva tamen et ancilla. hic quoque Sabinos subegit, montes

30tres QuirinalemViminalemEsquilinumurbi adiunxit, fossas circum

fossas circum om. VLOA D


30fossas circum om. VLOA D


murum duxit. primus omnium censum ordinavit, qui adhuc per orbem

murum duxit om. VLOA D

terrarum incognitus erat. (2) sub eo Roma omnibus in censum delatis

habuit capita LXXXIII milia civium Romanorum cum his, qui in agris

LXXXIII Gp.c. VLOA Paul. : LXXIII Ga.c. CIHMPa

erant. occisus est scelere generi sui Tarquinii Superbi, filii eius regis,

postest add. XLII imperii anno VLOA

5cui ipse successerat, et filiae, quam Tarquinius habebat uxorem.


4murum duxit om. VLOA D2LXXXIII Gp.c. VLOA Paul. : LXXIII Ga.c. CIHMPa3postest add. XLII imperii anno VLOA

8. (1) L. Tarquinius Superbus septimus atque ultimus regum Vol-

scos, quae gens ad Campaniam euntibus non longe ab urbe est, vicit,

Gabios civitatem et Suessam Pometiam subegit, cum Tuscis pacem fecit

et templum Iovi in Capitolio aedificavit. postea Ardeam oppugnans in

iovi GF CIHMPa Paul. : iovis VLOA Q

10octavo decimo miliario ab urbe Roma positam civitatem imperium

perdidit. (2) nam cum filius eius, et ipse Tarquinius, iunior, nobilissi-

mam feminam Lucretiam eandemque pudicissimam, Collatini uxorem

stuprasset eaque de iniuria marito et patri et amicis questa fuisset, in

omnium conspectu se occidit. propter quam causam Brutus, parens et

15ipse Tarquinii, populum concitavit et Tarquinio ademit imperium. (3) mox exercitus quoque eum, qui civitatem Ardeam cum ipso rege

oppugnabat, reliquit; veniensque ad urbemrex portis clausis exclusus

est, cumque imperasset annos quattuor et viginti cum uxore et liberis

suis fugit. ita Romae regnatum est per septem reges annis ducentis

20quadraginta tribus, cum adhuc Roma ubi plurimum vix usque ad

quintum decimum miliarium possideret.


4iovi GF CIHMPa Paul. : iovis VLOA Q6nobilissimam – collatini G CIHMPa Paul. : nobilissimi collatini VLOA

9. (1) hinc consules coepere, pro uno rege duo hac causa creati, ut, si

creari Schoonhoven

unus malus esse voluisset, alter eum habens potestatem similem

coerceret. (2) et placuit, ne imperium longius quam annuum haberent,

25ne per diuturnitatem potestatis insolentiores redderentur, sed civiles

semper essent, qui se post annum scirent futuros esse privatos. (3) fuerunt igitur anno primo expulsis regibus consules L. Iunius Brutus,

qui maxime egerat, ut Tarquinius pelleretur, et Tarquinius Collatinus

maritus Lucretiae. (4) sed Tarquinio Collatino statim sublata est

30dignitas. placuerat enim, ne quisquam in urbe remaneret, qui Tarquinius

remaneret CIHMPa A DQ Paul. : maneret GF LO


7creari Schoonhoven3sublata Gp.c.F LOA DQ Paul. : ablata CIHMPa : conlata Ga.c.30remaneret CIHMPa A DQ Paul. : maneret GF LO


vocaretur. ergo accepto omni patrimonio suo ex urbe migravit et loco

ergo G CIHMPa Paul. : qui LOA

ipsius factus est L. Valerius Publicola consul. (5) commovit tamen

bellum urbi Romaerex Tarquinius, qui fuerat expulsus, et collectis

multis gentibus, ut in regnum posset restitui, dimicavit.


3ergo G CIHMPa Paul. : qui LOA3et loco G CIHMPa VLOA : in loco Q Paul.

510. (1) in prima pugna Brutus consul et ArrunsTarquinii filius in

vicem se occiderunt, Romani tamen ex ea pugna victores recesserunt.

(2) Brutum matronae Romanae defensorem pudicitiae suae quasi

communem patrem per annum luxerunt. Valerius PublicolaSp.

Lucretium Tricipitinum collegam sibi fecit Lucretiae patrem, quo

10morbo mortuo iterum Horatium Pulvillum collegam sibi sumpsit. (3) ita

primus annus quinque consules habuit, cum Tarquinius Collatinus

propter nomen urbe cessisset, Brutus in proelio perisset, Sp. Lucretius

morbo mortuus esset.

11. (1) secundo quoque anno iterum Tarquinius, ut reciperetur in

15regnum, bellum Romanis intulit auxilium ei ferente PorsennaTusciae

rege, et Romam paene cepit. verum tum quoque victus est. (2) tertio

anno post reges exactos Tarquinius, cum suscipi non posset in regnum

neque ei Porsenna, qui pacem cum Romanis fecerat, praestaret

auxilium, Tusculum se contulit, quae civitas non longe ab urbe est,

20atque ibi per quattuordecim annos privatus cum uxore consenuit. (3) quarto anno post reges exactos, cum SabiniRomanis bellum intulissent,

persenuit VLO

victi sunt et de his triumphatum est. (4) quinto anno L. Valerius ille,

Bruti collega et quater consul, fataliter mortuus est adeo pauper, ut

collatis a populo nummis sumptum habuerit sepulturae. quem matronae

25sicuti Brutum per annum luxerunt.

per annum VA Paul. : annum GF CIHMPa LO : anno D

20persenuit VLO25per annum VA Paul. : annum GF CIHMPa LO : anno D

12. (1) nono anno post reges exactos, cum gener Tarquinii ad

iniuriam soceri vindicandam ingentem collegisset exercitum, nova

Romae dignitas est creata, quae dictatura appellatur, maior quam

consulatus. eodem anno etiam magister equitum factus est, qui dictatori


obsequeretur. (2) neque quicquam similius potest dici quam dictatura

antiqua huic imperii potestati, quam nunc tranquillitas vestra habet,

ante eum C. Caesar sub dictaturae nomine atque honore regnaverint. (3)

regnaverunt CMPa VLO

5dictator autem Romae primus fuit T.Larcius, magister equitum primus

T.Larcius Eussner

3octavianus CIHMPa VLOA DQ (cf. Paean.Ὀκταβιανόϲ) : octavius GF Paul. (cf. Ioh. Ant. fr. 32 Mariev = 80,1 Roberto Ὀκταούιοϲ)4regnaverunt CMPa VLO5T.Larcius Eussner2spurius cassius G CIHMPa Paul. : spurius papirius LO : papirius cassius VA

13. (1) sexto decimo anno post reges exactos seditionem populus

Romae fecit, tamquam a senatu atque consulibus premeretur. (2) tum et

ipse sibi tribunos plebis quasi proprios iudices et defensores creavit, per

10quos contra senatum et consules tutus esse posset.


2plebis HIMPa VLp.c.A D Paul. (cf. Paean. τριβούνουϲ πλήβιϲ) : plebi GF C La.c.O Q

14.sequenti anno Volsci contra Romanos bellum reparaverunt et

contra Romanos om. VLOA Q Paean.

victi acie etiam Coriolos civitatem, quam habebant opimam, perdide-

acie G CIHMPa Paul. : et capti VLOA

runt.


4contra Romanos om. VLOA Q Paean.2acie G CIHMPa Paul. : et capti VLOA2opimam GF : optimam CIHMPa VLOA Paul.

15. (1) octavo decimo anno, postquam reges eiecti erant, expulsus ex

15urbe Q. Marcius dux Romanus, qui Coriolos ceperat Volscorum

civitatem, ad ipsos Volscos contendit iratus et auxilia contra Romanos

accepit. (2) Romanos saepe vicit, usque ad quintum miliarium urbis

romanosque VLOA

accessit oppugnaturus etiam patriam suam legatis qui pacem petebant

suam om. GF CIHMPa

repudiatis, nisi ad eum mater Veturia et uxor Volumnia ex urbe venis-

20sent, quarum fletu et precatione superatus removit exercitum. atque hic

precatione VLOA DQ Paul. : deprecatione GF CIHMPa

secundus post Tarquinium fuit, qui dux contra patriam suam esset.


4postquam  – erant GF CIHMPa Paul. : post reges eiectos VLO : post reges exactos A D : post exactos reges Q4romanosque VLOA2suam om. GF CIHMPa20precatione VLOA DQ Paul. : deprecatione GF CIHMPa

16. (1) C. Fabio et L. Virginio consulibus trecenti nobiles homines,

qui ex Fabia familia erant, contra Veientes bellum soli susceperunt

soli om. CIHMPa

promittentes senatui et populo per se omne certamen implendum. (2)

25itaque profecti, omnes nobiles et qui singuli magnorum exercituum

duces esse deberent, in proelio conciderunt. (3) unus omnino superfuit

superfuit CIHMPa VLOA Paul. : superavit GF

ex tanta familia, qui propter aetatem puerilem duci non potuerat ad

pugnam. post haec census in urbe habitus est et inventa sunt civium

capita CXVII milia CCCXIX.


2soli om. CIHMPa2superfuit CIHMPa VLOA Paul. : superavit GF


17. (1) sequenti anno cum in Algido monteab urbe duodecimo fere

anno VLOA : tamen anno CIMPa Q Paul. : anno tamen G H

miliario Romanus obsideretur exercitus, L. QuintiusCincinnatus

romanus G CIHMPa Paul. : magnus VLOA

dictator est factus, qui agrum quattuor iugerum possidens manibus suis

colebat. (2) is cum in opere et arans esset inventus, sudore deterso

5togam praetextam accepit et caesis hostibus liberavit exercitum.

praetextam VLOA Paul. : -tatam GF CIHMPa

anno VLOA : tamen anno CIMPa Q Paul. : anno tamen G Hfere GF D Paul. : ferme CIHMPa VLOA Q2romanus G CIHMPa Paul. : magnus VLOA2quintius G CIHMPa Paul. : quintus VLOA D5praetextam VLOA Paul. : -tatam GF CIHMPa

18. (1) anno trecentesimo et altero ab urbe condita imperium consu-

lare cessavit et pro duobus consulibus decem facti sunt, qui summam

potestatem haberent, decemviri nominati. (2) sed cum primo anno bene

decemviri nominati VLOA : decemviris nominatis G CHMPa Paul.

egissent, secundo unus ex his, Ap. Claudius,Virginii cuiusdam, qui

10honestis iam stipendiis contra Latinosin monte Algidomilitabat,filiam

militarat dub. Droysen, duce Paean. (μεμαχημένοϲ)

virginem corrumpere voluit. quam pater occidit, ne stuprum a decem-

viro sustineret, et regressus ad milites movit tumultum. sublata est de-

cemviris potestas ipsique damnati sunt.


3altero codd. : primo Paean. (ἑνὶ) et Suda ν 469 (πρώτῳ)3decemviri nominati VLOA : decemviris nominatis G CHMPa : ac decemviri nominati sunt Paul.3bene G VLOA Paul. : benigne CHMPa : benignissime I10militarat dub. Droysen, duce Paean. (μεμαχημένοϲ)

19. (1) anno trecentesimo et quinto decimo ab urbe condita Fidenates

15contra Romanos rebellaverunt. auxilium his praestabant Veientes et rex

VeientiumTolumnius. (2) quae ambae civitates tam vicinae urbisunt,

ut Fidenae sexto, Veii octavo decimo miliario absint. coniunxerunt se

his et Volsci. sed Mam. Aemilio dictatore et L. Quintio Cincinnato

magistro equitum victi etiam regem perdiderunt. Fidenae captae et

20excisae.

20. (1) post viginti annos Veientani rebellaverunt. dictator contra

ipsos missus est Furius Camillus, qui primum eos vicit acie, mox etiam

civitatem diu obsidens cepit antiquissimam Italiaeque ditissimam. (2) post eam cepit et Faliscos non minus nobilem civitatem. sed commota

25est ei invidia, quasi praedam male divisisset, damnatusque ob eam

causam et expulsus civitate. (3) statim Galli Senonesad urbem venerunt

et victos Romanos undecimo miliario a Romaapud flumen Alliam

secuti etiam urbem occupaverunt; neque defendi quicquam nisi Capito-

liumpotuit. quod cum diu obsedissent et iam Romani fame laborarent, a

potuit, quoad Santini

30Camillo, qui in vicina civitate exulabat, Gallis superventum est gravis-


6viginti GF CIHMPa : viginti deinde VLOA DQ : viginti inde Paul.4potuit, quoad Santini


simeque victi sunt. (4) postea tamen etiam accepto auro, ne Capitolium

accepto  – sed post fame laborarent transpos. Rühl

obsiderent, recesserunt, sed secutus eos Camillus ita cecidit, ut et

aurum, quod his datum fuerat, et omnia, quae ceperant, militaria signa

revocaret. (5) ita tertio triumphans urbem ingressus est et appellatus

5secundus Romulus quasi et ipse patriae conditor.


6accepto  – sed post fame laborarent transpos. Rühl

liber II

1. (1) anno trecentesimo sexagesimo quinto ab urbe condita, post

captam autem primo, dignitates mutatae sunt et pro duobus consulibus

facti tribuni militares consulari potestate. hinc iam coepit Romana res

romana res CIHMPa VLOA Paul. : roma GF

crescere. (2) nam Camillus eo anno Volscorumcivitatem, quae per

10septuaginta annos bellum gesserat, vicit et Aequorumurbem et Sutri-

norum{atque} omnibus deletis earundem exercitibus occupavit et tres

atque del. Baumgarten-Crusius

simul triumphos egit.


3romana res CIHMPa VLOA Paul. : roma GF3atque del. Baumgarten-Crusius

2. (1) T. etiam Quintius CincinnatusPraenestinos, qui usque ad urbis

Romae portas cum bello venerant, persecutus ad flumen Alliam vicit,

15octo civitates, quae sub ipsis agebant, Romanis adiunxit, ipsam Prae-

neste adgressus in deditionem accepit. (2) quae omnia ab eo gesta sunt

viginti diebus triumphusque ipsi decretus.


15ipsam praenestem GF VLOA Paul. : ipsum praeneste CIHMPa

3.verum dignitas tribunorum militarium non diu perseveravit. nam

post aliquantum nullos placuit fieri et quadriennium in urbe ita fluxit, ut

20potestates ibi maiores non essent. praesumpserunt tamen tribuni mili-

tares consulari potestate iterum dignitatem et triennio perseveraverunt.

rursus consules facti.


20praesumpserunt Ga.c.F IM A DQ Paul. : -rint CHPa : resumpserunt Gp.c. VLO4triennio LOA Paul. : triennum Ga.c.F V : ad triennium CIHMPa

4.L. Genucio et Q. Servilio consulibus mortuus est Camillus. honor

ei post Romulum secundus delatus est.


2delatus VLOA DQ Paul. : adlatus GF : allatus IH : oblatus C : ablatus MPa


5.T. Quintius dictator adversus Gallos, qui ad Italiam venerant,

missus est. hi ab urbequarto miliario trans Anienem fluvium consede-

quinto VLOA

rant. ibi nobilissimus de senatoribus iuvenis L. Manlius provocantem

Gallum ad singulare certamen progressus occidit et sublato torque aureo

5colloque suo imposito in perpetuum Torquati et sibi et posteris

et sibi om. CIHMPa VLOA

cognomen accepit. Galli fugati sunt, mox per C. Sulpicium dictatorem

etiam victi. non multo post a C. MarcioTusci victi sunt et octo milia

captivorum ex his in triumphum ducta.

ducta CIHM Paul. : ducti Pa : adducta G VOA DQ : om. L

2quinto VLOA5et sibi om. CIHMPa VLOA5et posteris G VLOA Paul. : a posteris CIHMPa8ducta CIHM Paul. : ducti Pa : adducta G VOA DQ : om. L

6. (1) census iterum habitus est, et cum Latini, qui a Romanis subacti

10erant, milites praestare nollent, ex Romanis tantum tirones lecti sunt

factaeque legiones decem, qui modus sexaginta vel amplius armatorum

milia efficiebat; parvis adhuc Romanis rebus tanta tamen in re militari

virtus erat. (2) quae cum profectae essent adversum Gallos duce L.

Furio, quidam ex Gallis unum ex Romanis, qui esset optimus, provoca-

15vit. (3) tum se M. Valerius tribunus militum obtulit, et cum processisset

armatus, corvus ei supra dextrum bracchium sedit. (4) mox commissa

adversum Gallum pugna idem corvus alis et unguibus Galli oculos

idem {corvus}Duncker

verberavit, ne rectum posset aspicere. ita a tribuno Valeriointerfectus

interfectus. corvusDuncker

non solum victoriam ei, sed etiam nomen dedit: nam postea idem

20Corvinus est dictus. ac propter hoc meritum annorum trium et viginti

consul est factus.


2idem {corvus}Duncker3interfectus. corvusDuncker

7. (1) Latini, qui noluerant milites dare, hoc quoque a Romanis exi-

gere coeperunt, ut unus consul ex eorum, alter ex Romanorum populo

crearetur. (2) quod cum esset negatum, bellum contra eos susceptum est

25et ingenti pugna superati sunt; ac de his perdomitis triumphatum est.

statuae consulibus ob meritum victoriae in rostris positae sunt. (3) eo

anno etiam Alexandriaab Alexandro Macedone condita est.


8. (1) iam Romani potentes esse coeperunt. bellum enim in

coeperant CIMPaV Paul.

centesimo et tricesimo feremiliario ab urbe apud Samnitas gerebatur,

qui medii sunt inter Picenum,Campaniam et Apuliam. (2) L. Papirius

L. om. VLO Paean.

Cursor cum honore dictatoris ad id bellum profectus est. qui cum

est G CIMPa Paul. : erat VLO Q

5Romamrediret,Q. Fabio Maximo magistro equitum, quem apud

rediret Duncker : redisset codd.

exercitum reliquit, praecepit, ne se absente pugnaret. (3) ille occasione

reperta felicissime dimicavit et Samnitas delevit. ob quam rem a

dictatore capitis damnatus, quod se vetante pugnasset, ingenti favore

militum et populi liberatus est tanta Papirio seditione commota, ut

10paene ipse interficeretur.


3coeperant CIMPaV Paul.2et tricesimo fere G CIMPa Paul. : ferme et tricesimo VLOA3L. om. VLO Paean.2est G CIMPa Paul. : erat VLO Q5rediret Duncker : redisset codd.

9. (1) postea SamnitesRomanosT. Veturio et Sp. Postumio

consulibus ingenti dedecore vicerunt et sub iugum miserunt. pax tamen

et om. VLOA

a senatu et populo soluta est, quae cum ipsis propter necessitatem facta

fuerat. postea Samnites victi sunt a L. Papirio consule, septem milia

15eorum sub iugum missa. Papiriusde Samnitibus triumphavit. (2) eo

Papirius primusDuncker, duce Paean. (πρῶτοϲ)

tempore Ap. Claudius censor aquam Claudiam induxit et viam Appiam

stravit. Samnites reparato bello Q. Fabium Maximum vicerunt tribus

milibus hominum occisis. postea, cum pater eiFabius Maximuslegatus

ei post legatus transpos. VLO

fuisset, et Samnitas vicit et plurima ipsorum oppida cepit. (3) deinde P.

20Cornelius RufinusM’. Curius Dentatus, ambo consules, contra Samni-

tas missi ingentibus proeliis eos confecere. (4) tum bellum cum Samni-

tibus per annos quadraginta novem actum sustulerunt: neque ullus

hostis fuit intra Italiam, qui Romanam virtutem magis fatigaverit.


2et om. VLOA15Papirius primusDuncker, duce Paean. (πρῶτοϲ)4ei post legatus transpos. VLO4legatus Ga.c.F CIMPa : legatus datus Gp.c. A Q Paul. : legatus ei datus VLO

10.interiectis aliquot annis iterum se Gallorum copiae contra Roma-

25nosTuscisSamnitibusque iunxerunt, sed, cum Romam tenderent, aCn.

a om. G CIMPa

Cornelio Dolabella consule deletae sunt.

deletae G Paul. : deleti CIMPaVA : delicti LO

25a om. G CIMPa3deletae G Paul. : deleti CIMPaVA : delicti LO

11. (1) eodem tempore Tarentinis, qui iam in ultima Italia sunt,

bellum indictum est, quia legatis Romanorum iniuriam fecissent. hi

Pyrrum,Epiri regem, contra Romanos auxilium poposcerunt, qui ex


genere Achillis originem trahebat. is mox ad Italiam venit; tumque

primum Romani cum transmarino hoste dimicaverunt. (2) missus est

contra eum consul P. Valerius Laevinus. qui cum exploratores Pyrri

cepisset, iussit eos per castra duci, ostendi omnem exercitum tumque

5dimitti, ut renuntiarent Pyrro, quaecumque aRomanis agerentur. com-

missa mox pugna, cum iam Pyrrus fugeret, elephantorum auxilio vicit,

quos incognitos Romani expaverunt. (3) sed nox proelio finem dedit;

Laevinus tamen per noctem fugit, PyrrusRomanos mille octingentos

cepit et eos summo honore tractavit, occisos sepelivit. quos cum adver-

10so vulnere et truci vultu etiam mortuos iacere vidisset, tulisse ad caelum

manus dicitur cum hac voce: se totius orbis dominum esse potuisse, si

potuisse om. VLOA

tales sibi milites contigissent.


5quaecumque aVinetus : quae cum codd. : quaecumqueSantinipotuisse om. VLOA

12. (1) postea Pyrrus coniunctis sibi Samnitibus,Lucanis,Brittiis

Romam perrexit, omnia ferro ignique vastavit, Campaniam populatus

15est atque ad Praeneste venit miliario ab urbe octavo decimo. (2) mox

praenestem GF

terrore exercitus, qui eum cum consule sequebatur, in Campaniam se

eum om. VLOA

recepit. legati ad Pyrrum de redimendis captivis missi ab eo honorifice

redimendis om. Ga.c.F CIMPa S | missi om. VLO

suscepti sunt, captivos sine pretio Romam misit. (3) unum ex legatis

RomanorumFabricium sic admiratus, cum eum pauperem esse cogno-

20visset, ut quarta parte regni promissa sollicitare voluerit, ut ad se trans-

iret; contemptusque est a Fabricio. (4) quare, cum PyrrusRomanorum

ingenti admiratione teneretur, legatum misit, qui pacem aequis condi-

cionibus peteret, praecipuum virum, Cineam nomine, ita ut Pyrrus

partem Italiae, quam iam armis occupaverat, obtineret.


15praenestem GF2eum om. VLOA3redimendis om. Ga.c.F CIMPa S3missi om. VLO

2513. (1) pax displicuit: remandatum Pyrro est a senatu eum cum

Romanis, nisi ex Italia recessisset, pacem habere non posse. (2) tum

Romaniiusserunt captivos omnes, quos Pyrrus reddiderat, infames


reverti, quam si binorum hostium occisorum spolia retulissent. ita

legatus Pyrri reversus est. (3) a quo cum quaereret Pyrrus, qualem

Romam comperisset, Cineas dixit regum se patriam vidisse; scilicet

5tales illic fere omnes esse, qualis unus Pyrrusapud Epirum et reliquam

ferme VLOA | esse om. VLOA

Graeciam putaretur. (4) missi sunt contra Pyrrum duces P. Sulpicius et

Decius Mus consules. certamine commisso Pyrrus vulneratus est,

elephanti interfecti, viginti milia caesa hostium et ex Romanis tantum

quinque milia; PyrrusTarentum fugatus.

tarentum CIM VLOA Paul. : tamen GF : tum Pa

3quod  – potuissent Gp.c. Q Paul. : potuissent Ga.c. : quod armati capti fuissent VLOA : qui se armis defendere potuissent S CIMPa4si binorum Merula : sibi notorum GF CIMPa Q Paul. (cf. Paean. διεγνωϲμένων) : sabinorum VLOA5ferme VLOA5esse om. VLOA2mus Gp.c. : numinius L : mummius VOA : om. Ga.c. CIMPa Paul. Paean.4tarentum CIM VLOA Paul. : tamen GF : tum Pa

1014. (1) interiecto anno contra PyrrumFabricius est missus, qui prius

inter legatos sollicitari non potuerat quarta regni parte promissa. (2) tum, cum vicina castra ipse et rex haberent, medicus Pyrri nocte ad eum

potuerat VLOA : poterat GF CIMPa Paul. : potuit Q

venit promittens veneno se Pyrrum occisurum, si sibi aliquid pollice-

retur. quem Fabricius vinctum reduci iussit ad dominum Pyrroque dici

15quae contra caput eius medicus spopondisset. tum rex admiratus eum

dixisse fertur: (3) „ille est Fabricius, qui difficilius ab honestate quam

sol a cursu suo averti potest.“ tum rex ad Siciliam profectus est.

Fabricius victis Lucanis et Samnitibus triumphavit. (4) consules deinde

M’. Curius Dentatus et Cornelius Lentulus adversum Pyrrum missi sunt.

Manius om. GF CIMPa Paul.

20Curius contra eum pugnavit, exercitum eius cecidit, ipsum Tarentum

fugavit, castra cepit. (5) ea die caesa hostium viginti tria milia. Curius in

consulatu triumphavit. primus Romam elephantos quattuor duxit. Pyrrus

etiam a Tarento mox recessit et apud ArgosGraeciae civitatem occisus

est.


2potuerat VLOA : poterat GF CIMPa Paul. : potuit Q2Manius om. GF CIMPa Paul.

2515.C. Fabio LicinioC. Claudio Canina consulibus, anno urbis con-

ditae quadringentesimo sexagesimo primo, legati Alexandrini a Ptolo-

maeo missi Romam venere et a Romanis amicitiam, quam petierant,

obtinuerunt.


2alexandrini G CIMPa VA Paul. : alexandria LO (cf. Paean. ἀπὸ τῆϲ Ἀλεξανδρείαϲ)

30vere et ab insequentibus consulibus P. SempronioAp. Claudio victi sunt


Ogulnio Sylburg : gulinio GF (cf. Paean. Κυλληνίου) : gallinio CIPa : gallino M : galinio S : culnio LOA : gulone Paul. : om. V


et de his triumphatum est. conditae a Romanis civitates Ariminus in

Gallia et Beneventum in Samnio.


3ariminus codd. (cf. Paean. Ἀρίμινοϲ) : Ariminum Schoonhoven

17.M. Atilio ReguloL. IulioLibone consulibus Sallentinisin Apulia

bellum indictum est captique sunt cum civitate simul Brundisiniet de

et om. VLOA

5his triumphatum est.


iulio Paul. : iunio VLOA Paean. (Ἰουνίου) : ianio GF CIMPa S2et om. VLOA

18. (1) anno quadringentesimo septuagesimo septimo cum iam

clarum urbis Romae nomen esset, arma tamen extra Italiam mota non

fuerant. (2) ut igitur cognosceretur, quae copiae Romanorum essent,

census est habitus. inventa sunt civium capita ducenta nonaginta duo

10milia trecenta triginta quattuor, quamquam a condita urbe numquam

bella cessassent. et contra Afros bellum susceptum est primum Ap.

bello VLOA

ClaudioQ. Fulvio consulibus. in Sicilia contra eos pugnatum est et Ap.

Claudius de Afris et regeSiciliaeHierone triumphavit.

et rege om. Ga.c. CIMPaa.c.

2inventa Ga.c.F CIMPa : tum inventa Gp.c.LOA D Paul. Q : tunc inventa V4bello VLOA6et rege om. Ga.c. CIMPaa.c.

19. (1) insequenti anno Valerio Marco et Otacilio Crasso consuli-

CrassoSchulze, duce Paean. (Ὠτακίλιοϲ Κράϲοϲ)

15bus in Siciliaa Romanis res magnae gestae sunt. Tauromenitani,Cati-

nenses et praeterea quinquaginta civitates in fidem acceptae. (2) tertio

anno in Sicilia contra Hieronem regem Siculorum bellum paratum est.

contra  – pacem om. V

cum omni nobilitate Syracusanorumpacema Romanis impetravit

deditque argenti ducenta talenta. (3) Afriin Sicilia victi sunt et de his

20secundo Romae triumphatum est.


7CrassoSchulze, duce Paean. (Ὠτακίλιοϲ Κράϲοϲ)2contra  – pacem om. V2regem Siculorum om. LOA2paratum Fmarg. CIMPa LOA Paul. : gestum Ftext. : paratum gestum G

20. (1) quinto anno Punici belli, quod contra Afrosgerebatur,

gerebatur G CIMPa Paul. : agebatur VLOA

primum RomaniC. Duillio et Cn. Cornelio Asina consulibus in mari

dimicaverunt paratis navibus rostratis, quas Liburnas vocant. (2) consul

Cornelius fraude deceptus est. Duillius commisso proelio Carthagini-

25ensiumducem vicit, triginta et unam naves cepit, quattuordecim mersit,

navem GF

septem milia hostium cepit, tria milia occidit. neque ulla victoria

Romanis gratior fuit, quod invicti terra iam etiam mari plurimum

possent. (3) C. Aquilio FloroL. Scipione consulibus ScipioCorsicam et

Sardiniamvastavit, multa milia inde captivorum adduxit, triumphum

vastavit GF VLOA Paul. : vicit CIMPa

30egit.


3gerebatur G CIMPa Paul. : agebatur VLOA25navem GF2vastavit GF VLOA Paul. : vicit CIMPa2triumphum egit G VLOA Paul. : triumphavit CIMPa


21. (1) L. Manlio VulsoneM. Atilio Regulo consulibus bellum in

Africam translatum est. contra HamilcaremCarthaginiensium ducem in

hamilcarem regem GF CIa.c.MPa

mari pugnatum victusque est. nam perditis sexaginta quattuor navibus

retro se recepit. Romani viginti duas amiserunt. (2) sed cum in Africam

5transissent, primam ClypeamAfricae civitatem in deditionem accepe-

runt. consules usquead Carthaginem processerunt multisque vastatis

usque om. Ga.c. CIMPaa.c.

Manlius victor Romam rediit et viginti septem milia captivorum redu-

xit, Atilius Regulusin Africa remansit. is contra Afros aciem instruxit.

(3) contra tres Carthaginiensium duces dimicans victor fuit, decem et

10octo milia hostium cecidit, quinque milia cum decem et octo elephantis

cepit, septuaginta quattuor civitates in fidem accepit. (4) tum victi Car-

thaginienses pacem a Romanis petiverunt. quam cum Regulus nollet

nisi durissimis condicionibus dare, Afri auxilium a Lacedaemoniis peti-

verunt. et duce Xanthippo, qui a Lacedaemoniis missus fuerat, Romano-

15rum dux Regulus victus est ultima pernicie. (5) nam duo milia tantum

hominum ex omniRomano exercitu refugerunt, quingenti cum impera-

hominum om. Ga.c.F CIMPa

tore Regulo capti sunt, triginta milia occisa, Regulus ipse in catenas

coniectus.


2hamilcarem regem GF CIa.c.MPa3usque om. Ga.c. CIMPaa.c.3vastatis oppidisSylburg : castellis vastatis Eussner, duce Paean. (πᾶν δὲ ὃ διῆλθον ἐκπολιορκή­ϲαντεϲ)2hominum om. Ga.c.F CIMPa2omni om. Ga.c.F2romano CIMPa VLOA D Paul. : romanorum I : om. GF Paean.2refugerunt G VLOA Paul. : remanserunt CIMPa

22. (1) M. Aemilio PauloSer. Fulvio Nobiliore consulibus ambo

20Romani consules ad Africam profecti sunt cum trecentarum navium

classe. primum Afros navali certamine superant. (2) Aemilius consul

centum et quattuor naves hostium demersit, triginta cum pugnatoribus

cepit, quindecim milia hostium aut occidit aut cepit, militem suum

ingenti praeda ditavit. et subacta Africa tunc fuisset, nisi quod tanta

25fames erat, ut diutius exercitus expectare non posset. (3) consules cum

victrici classe redeuntes circa Siciliam naufragium passi sunt et tanta

tempestas fuit, ut ex quadringentis sexaginta quattuor navibus octoginta

navibus tantumRühl, duce Paean. (μόναϲ ἀθλίωϲ)

servari potuerint; neque ullo tempore tanta maritima tempestas audita

est. Romani tamen statim ducentas naves reparaverunt neque in aliquo

ducentas G CIMPa Paul. : et VLO : om. A

30animus his infractus fuit.


servio VLOA Paul. : servilio GF CIMPa (cf. Paean. Ἑρβίλιοϲ)3navibus tantumRühl, duce Paean. (μόναϲ ἀθλίωϲ)ducentas G CIMPa Paul. : et VLO : om. A


23. (1) Cn. Servilius CaepioC. Sempronius Blaesus consules cum

ducentis sexaginta navibus ad Africam profecti sunt. aliquot civitates

ceperunt. (2) praedam ingentem reducentes naufragium passi sunt.

itaque, cum continuae calamitates Romanis displicerent, decrevit sena-

5tus, ut a maritimis proeliis recederetur et tantum sexaginta naves ad

praesidium Italiae salvae essent.


7caepio CIMPa LOA D : scaepio Ga.c.(cf. Paean. Ϲκηπίων) : scipio Gp.c. : coepio Paul.

24. (1) L. Caecilio MetelloC. Furio Placido consulibus Metellusin

SiciliaAfrorumducem cum CXXX elephantis et magnis copiis venien-

tem superavit, viginti milia hostium cecidit, sex et viginti elephantos

10cepit, reliquos errantes per Numidas, quos in auxilium habebat, collegit

et Romam deduxit ingenti pompa, cum CXXX elephantorum numerus

CXXX CIMPa VLOA Paul. : XXX Ga.c.F : tantus Gp.c.

omnia itinera compleret. (2) post haec mala CarthaginiensesRegulum

ducem, quem ceperant, petiverunt, ut Romam proficisceretur et pacem a

Romanis obtineret ac permutationem captivorum faceret.


3viginti‌1VLOA Paul. Paean. (ἓξ καὶ εἴκοϲι) : ducenta GF CIMPaa.c.CXXX CIMPa VLOA Paul. : XXX Ga.c.F : tantus Gp.c.

1525. (1) illeRomam cum venisset, inductus in senatum nihil quasi

Romanus egit dixitque se ex illa die, qua in potestatem Afrorum

venisset, Romanum esse desisse. (2) itaque et uxorem a complexu

removit et senatui suasit, ne pax cum Poenis fieret. illos enim fractos tot

casibus spem nullam habere; tanti non esse, ut tot milia captivorum

tanti GF Paul. : se tanti CIMPa LOA : sed tanti V

redderentur. itaque obtinuit. nam Afros pacem petentes nullus admisit.

(3) ipseCarthaginem rediit offerentibusque Romanis, ut eum Romae

tenerent, negavit se in ea urbe mansurum, in qua, postquam Afris

servierat, dignitatem honesti civis habere non posset. regressus igitur ad

25Africam omnibus suppliciis extinctus est.


3esse desisse G CIMPa A Paul. (-sset D) : non esse dixisse LO (-sset V)3a om. F CIp.c.MPa3tanti GF Paul. : se tanti CIMPa LOA : sed tanti V20unum se et senem codd. (cf. Suda ρ 126 ἀνδρὸϲ ἑνὸϲ μόνου καὶ ἤδη γηραιοῦ) : unum se Baumgarten-Crusius : unum senem dub. Droysen

26. (1) P. Claudio PulchroC.Iunio consulibus Claudius contra

auspicia pugnavit et a Carthaginiensibus victus est. nam ex ducentis et

ducentis G CIMPa Paul. : CCCC VLOA : quattuor CCCC V

viginti navibus cum triginta fugit, nonaginta cum pugnatoribus captae

sunt, demersae ceterae. (2) alius quoque consul naufragio classem

30amisit, exercitum tamen salvum habuit, quia vicina litora erant.


caio VLOA Paul. Paean. (Γάϊοϲ), cf. Oros. hist. 4,10,3 : cnaeo GF CIMPa :Lucio Merula2ducentis G CIMPa Paul. : CCCC VLOA : quattuor CCCC V


27. (1) C. Lutatio CatuloA. Postumio Albino consulibus, anno belli

Punici vicesimo et tertio, aCatulo bellum contra Afros commissum est.

a om.Gp.c. LO

profectus est cum trecentis navibus in Siciliam;Afri contra ipsum

quadringentas paraverunt. (2) numquam in mari tantis copiis pugnatum

5est. Lutatius Catulus navem aeger ascendit; vulneratus enim in pugna

superiore fuerat. contra Lilybaeum civitatem Siciliae pugnatum est

ingenti virtute Romanorum. (3) nam LXIIICarthaginiensium naves

captae sunt, CXXV demersae, XXXII milia hostium capta, XIII milia

CXXV Gp.c. VLOA : XXV Ga.c.F CIMPa S Paul.

occisa, infinitum auri, argenti, praedae in potestatem Romanorum

10redactum. ex classe Romana XII naves demersae. pugnatum est VI Idus

Martias. (4) statim pacem Carthaginienses petiverunt tributaque est his

pax. captivi Romanorum, qui tenebantur a Carthaginiensibus, redditi

sunt. etiam Carthaginienses petiverunt, ut redimi eos captivos liceret,

quos ex AfrisRomani tenebant. senatus iussit sine pretio eos dari, qui in

15publica custodia essent; qui autem a privatis tenerentur, ut pretio

dominis reddito Carthaginem redirent atque id pretium ex fisco magis

quam a Carthaginiensibus solveretur.


2a om.Gp.c. LO4LXIII Droysen, duce Oros. hist. 4,10,7 : LXXIII GF CIMPa A Paul. : LXII VLO : ἑξή­κονταPaean.2CXXV Gp.c. VLOA : XXV Ga.c.F CIMPa S Paul.2XXXII G CIMPaPaul. : XXII VLO : XXIII A2hostium CIMPa VLOA Paul. : hominum Ga.c.F2XIII milia occisa G CIM Paul. : XII milia occisa F : XII occisa Pa : et occisa XIII milia VLOA3romanorum VLOA Paul. : romanum Ga.c. : romanam Gp.c. CIMPa

28.Q. LutatiusA. Manlius consules creati sunt. bellum Faliscis

sunt om. G CIMPa

intulerunt, quae civitas Italiae opulenta quondam fuit. quod ambo

20consules intra sex dies, quam venerant, transegerunt XV milibus

hostium caesis, ceteris pace concessa, agro tamen ex medietate sublato.


8sunt om. G CIMPa


liber III

1. (1) finito igitur Punico bello, quod per XXIII annos tractum est,

XXIII I D : XXII Paul. : XXXIII GF : XXXVI C : XXX Pa : XII VLOA

Romani iam clarissima gloria noti legatos ad Ptolomaeum Aegypti

regem miserunt auxilia promittentes, quia rex Syriae Antiochus bellum

ei intulerat. ille gratias Romanis egit, auxilia a Romanis non accepit.

a Romanis G Pa VLOA : romanis CM : om. Paul. Paean.

5iam enim fuerat pugna transacta. (2) eodem tempore potentissimus rex

SiciliaeHieroRomam venit ad ludos spectandos et ducenta milia

hieron G CIMPa

modiorum tritici populo donum exhibuit.


XXIII I D : XXII Paul. : XXXIII GF : XXXVI C : XXX Pa : XII VLOAtractum G CIMPa Paul. : factum VLOA : transactum D4a Romanis G Pa VLOA : romanis CM : om. Paul. Paean.2hieron G CIMPa

2.L. Cornelio LentuloFulvio Flacco consulibus, quibus Hiero

hieron CIMPa

Romam venerat, etiam contra Ligures intra Italiam bellum gestum est et

10de his triumphatum.Carthaginiensestamen bellum reparare temptabant

triumphatum est G A Paul. | tamen codd. : tum Vinetus

Sardinienses, qui ex condicione pacis Romanis parere debebant, ad

rebellandum impellentes. venit tamen Romam legatio Carthaginiensium

et pacem impetravit.


4hieron CIMPa10triumphatum est G A Paul.10tamen codd. : tum Vinetus

15phatum est et pace omnibus locis facta Romani nullum bellum habu-

erunt, quod his post Romam conditam semel tantum Numa Pompilio

regnante contigerat.


7Bulco Droysen, duce Oros. hist. 4,12,2 : vulgo GF CIMPa Paul. : vulsco VLOA (cf. Paean.Βούϲκλου) : Bulbo Sylburg

4.L. Postumius AlbinusCn. Fulvius Centumalus consules bellum

contra Illyrios gesserunt et multis civitatibus captis etiam reges in

20deditionem acceperunt. ac tum primum ex Illyriis triumphatum est.

5.L.Aemilio consule ingentes Gallorum copiae Alpes transierunt.

L. om. G CIPa Paul.

sed pro Romanis tota Italia consensit traditumque est a Fabio historico

(fr. 30a B.-W. = FRHist 1 F 21a), qui ei bello interfuit, DCCC milia

hominum parata ad id bellum fuisse. sed res per consulem tantum

hominum om. VLO

25prospere gesta est. XL milia hostium interfecta sunt et triumphus

Aemilio decretus.


4L. om. G CIPa Paul.4hominum om. VLO4consulem S : consules GF CIMPa VLOA Paul.

6. (1) aliquot deinde annis post contra Gallos intra Italiam pugnatum

est finitumque bellumM. Claudio Marcello et Cn. Cornelio Scipione

consulibus. tum Marcellus cum parva manu equitum dimicavit et regem


2finitumque bellum G CIMPa : finito bello VLO : finitoque bello A Paul.


GallorumViridomarumnomine manu sua occidit. (2) postea cum colle-

ga ingentes copias Gallorum peremit, Mediolanum expugnavit, gran-

dem praedam Romam pertulit. ac triumphans Marcellus spolia Galli

stipiti inposita umeris suis vexit.

stipiti G CIMPamarg. Paul. : ita praecepit et VLO

4viridomarum VLO : virodomarum GF : viriodomarum CIMPa S : vitrodomarum Paul.4stipiti G CIMPamarg. Paul. : ita praecepit et VLO

57. (1) M. Minucio RufoP. Cornelio consulibus Histris bellum

inlatum est, quia latrocinati navibus Romanorum fuerant, quae frumenta

quia VLOA Paul. : iam G : nam CIMPa

exhibebant; perdomitique sunt omnes. (2) eodem anno bellum Punicum

secundum Romanis inlatum est per Hannibalem Carthaginiensium du-

cem: qui Saguntum,Hispaniae civitatem Romanis amicam, obpugnare

10adgressus est annum agens vicesimum aetatis copiis congregatis CL

aetatis suae GF CIMPa

milium. (3) huic Romani per legatosdenuntiaverunt, ut bello abstineret.

legatum GF CIMPa | renuntiaverunt D

is legatos admittere noluit. Romani etiam Carthaginemmiserunt, ut

legatos admittere GF CIMPa Paul. LOAVD

mandaretur Hannibali, ne bellum contra socios populi Romani gereret.

dura responsa a Carthaginiensibus data sunt.Saguntini interea fame

data sunt G CIMPa Paul. : reddita VLOA D

15victi sunt captique ab Hannibale ultimis poenis adficiuntur.


2quia VLOA Paul. : iam G : nam CIMPa10aetatis suae GF CIMPa10CL GF CIPa Paul. : CXL VLOA Paean. (τεϲϲαρεϲ­καίδεκα μυριάδαϲ)legatum GF CIMParenuntiaverunt D2legatos admittere GF CIMPa Paul. : legatis parere LOA : legatis parcere V : legatus parare D2Carthaginem miserunt G CIMPa Paul. : a carthagi­ni­ensibus petierunt VLOA D4data sunt G CIMPa Paul. : reddita VLOA D

8. (1) tum P. Cornelius Scipio cum exercitu in Hispaniam profectus

est, Ti. Semproniusin Siciliam. bellum Carthaginiensibus indictum est.

(2) Hannibal relicto in Hispaniafratre HasdrubalePyrenaeum transiit.

Alpes adhuc tum ea parte invias sibi patefecit. traditur ad Italiam LXXX

tum om. GF

20milia peditum, X milia equitum, septem et XXX elephantos adduxisse.

interea multi Ligures et GalliHannibali se coniunxerunt. Sempronius

Gracchus cognito ad ItaliamHannibalis adventu ex Sicilia exercitum

Ariminumtraiecit.

traiecit VLOA Paul. : transvexit GF CIMPa

2bellum Carth. indictum est post 3,7,3 adficiuntur transpos. Rühl, duce Duncker2tum om. GF20X VLOA D Paul. Paean. (δέκα, cf. Liv. 21,38,4) : XI GF CIPa20septem om.VLOA6traiecit VLOA Paul. : transvexit GF CIMPa

9. (1) P. Cornelius ScipioHannibali primus occurrit. commisso proe-

25lio fugatis suis ipse vulneratus in castra rediit. Sempronius Gracchus et

ipse confligitapud Trebiam amnem; is quoque vincitur. Hannibali multi

se in Italia dediderunt. (2) inde ad Tusciam veniens HannibalFlaminio

consuli occurrit. ipsum Flaminiuminteremit; Romanorum XXV milia


3confligit GF D Paul. : conflixit CIMPa LOA : confluxit V


caesa sunt, cetera diffugerunt. missus adversusHannibalem postea a

adversus VLOA Paul. : ad G CIMPa

RomanisQ. Fabius Maximus. is eum differendo pugnam ab impetu

fregit, mox inventa occasione vicit.


3adversus VLOA Paul. : ad G CIMPa4ab impetu VLOA Paul. : ab ambitu GF : ad ambitu CI S : ad ambitum MPaa.c.

10. (1) quingentesimo et quadragesimo anno a condita urbe L. Aemi-

5lius PaulusP. Terentius Varro contra Hannibalem mittuntur Fabioque

succedunt, qui abiensambo consules monuit, ut Hannibalem,callidum

abiens Pirogoff, duce Paean. (χωριζόμενοϲ τῶν πραγμάτων)

et inpatientem ducem, non aliter vincerent quam proelium differendo.

(2) verum cum inpatientia Varronis consulis contradicente altero consu-

le {id est Aemilio Paulo} apud vicum, qui Cannae appellatur, in Apulia

id  – Paulo del. Vinetus

10pugnatum esset, ambo consules ab Hannibale vincuntur. (3) in ea pugna

tria milia Afrorum pereunt; magna pars de exercitu Hannibalis saucia-

magna om. VLOA D

tur. nullo tamen Punico bello Romani gravius accepti sunt; periit enim

in eo consul Aemilius Paulus, consulares et praetorii XX, senatores

et GF CIMPa Paean. (καί) : aut VLOA Paul.

capti aut occisi XXX, nobiles viri CCC, militum XL milia, equitum III

15milia et quingenti. in quibus malis nemo tamen Romanorum pacis men-

tionem habere dignatus est. servi, quod numquam ante, manumissi et

milites facti sunt.


6quadragesimo VLOA Paul. Paean., cf. Oros. hist. 4,16,1 : quinquagesimo GF CIMPa3abiens Pirogoff, duce Paean. (χωριζόμενοϲ τῶν πραγμάτων) : fabius codd.3ambo GF CMPaa.c.: ambos VLOA D Paul. Pap.c.: om. I3callidum Gp.c. Ip.c. LOA D Paul. : calidum Ga.c.F CIa.c.MPa (cf. Ioh. Ant. fr. 72 Mariev = 119,2 Robertoθερμοῦ) : om. V2id  – Paulo del. Vinetus2magna om. VLOA D4et GF CIMPa Paean. (καί) : aut VLOA Paul.

11. (1) post eam pugnam multae Italiae civitates, quae Romanis

paruerant, se ad Hannibalem transtulerunt. HannibalRomanis obtulit, ut

20captivos redimerent; responsumque est a senatu eos cives non necessa-

rios, qui, cum armati essent, capi potuissent. ille omnes postea variis

suppliciis interfecit et tres modios anulorum aureorum Carthaginem

misit, quos ex manibus equitum Romanorum,senatorum et militum

senatorum om. G CIMPaa.c.

detraxerat. (2) interea in Hispania, ubi frater HannibalisHasdrubal

25remanserat cum magno exercitu, ut eam totam Afris subigeret, a duobus

Scipionibus Romanis ducibus vincitur. perdit in pugna XXXV milia

perdit CIMPa VLO Paul. : perdidit A D : perdita G

hominum; ex his capiuntur X milia, occiduntur XXV milia. mittuntur ei

a Carthaginiensibus ad reparandas vires XII milia peditum, IV milia

a  – vires VLOA Paul. : res G : rursus CIMPaS

equitum,XX elephanti.

XX VLOA Paul. : XXX GF CPa : et XXX I S

6senatorum om. G CIMPaa.c.3perdit CIMPa VLO Paul. : perdidit A D : perdita G3XXXV CIPa VLOA D Paul. : XXV Ga  – vires VLOA Paul. : res G : rursus CIMPaSIV milia equitum om. G CIMPa S6XX VLOA Paul. : XXX GF CPa : et XXX I S


12. (1) anno quarto, postquam ad ItaliamHannibal venit, M.

quarto G CIMPa Paul. : quinto VLOA

Claudius Marcellus consul apud Nolam civitatem Campaniae contra

Hannibalem bene pugnavit. Hannibal multas civitates Romanorum per

Apuliam,Calabriam,Brittios occupavit. (2) quo tempore etiam rex

5Macedoniae Philippusad eum legatos misit promittens auxilia contra

Romanos sub hac condicione, ut deletis Romanis ipse quoque contra

Graecosab Hannibale auxilia acciperet. (3) captis igitur legatis Philippi

et re cognita Romaniin MacedoniamM. Valerium Laevinum ire iusse-

runt, in SardiniamT. Manlium Torquatum proconsulem. nam etiam ea

10sollicitata ab HannibaleRomanos deseruerat.


7quarto G CIMPa Paul. : quinto VLOA

13. (1) ita uno tempore quattuor locis pugnabatur: in Italia contra

Hannibalem,in Hispaniis contra fratrem eius Hasdrubalem,in Mace-

in Hispaniis – Hasdrubalem om. VLO Paean.

donia contra Philippum,in Sardinia contra Sardos et alterum Hasdruba-

lem Carthaginiensem. (2) isa T. Manlio proconsule, qui ad Sardiniam

15missus fuerat, vivus est captus, occisa cum eo duodecim milia, capti

mille quingenti et a RomanisSardinia subacta. Manlius victor captivos

et HasdrubalemRomam reportavit. (3) interea etiam Philippusa

Laevinoin Macedonia vincitur et in Hispaniaab ScipionibusHasdrubal

et Mago tertius frater Hannibalis.


2in Hispaniis – Hasdrubalem om. VLO Paean.15cum eo post capti transpos. Eussner

2014. (1) decimo anno, postquam Hannibalin Italiam venerat, P. Sulpi-

cioCn. Fulvio consulibus, Hannibal usque ad quartum miliarium urbis

accessit, equites eius usque ad portam. mox consulum cum exercitu

venientium metu Hannibalad Campaniam se recepit. (2) in Hispaniaa

fratre Hasdrubaleambo Scipiones, qui per multos annos victores

25fuerant, interficiuntur, exercitus tamen integer mansit; casu enim magis

erant quam virtutedecepti. (3) quo tempore etiam a consule Marcello

virtute codd. : temeritate Duncker

ma urbs Syracusana; praeda ingens Romam perlata est. (4) Laevinusin

Macedonia cum Philippo et multis Graeciae populis et rege Asiae

asiae G VLOA Paul. Paean. : isauriae F CIMPa S

30Attalo amicitiam fecit et ad SiciliamprofectusHannonem quendam

profectus est CIMPa A Paul.

Afrorumducemapud Agrigentum civitatem cum ipso oppido cepit;


3usque ad portam CIMPa VLOA D Paul. : ad portam usque G : usque del. Droysen2hasdrubale Ia.c. D : hannibalis Ip.c. : hasdrubalis GF CPa VLOA Paul.4virtute codd. : temeritate Duncker4decepti GF CIMPa A Paul. : recepti VLO : intercepti Rühl2nobilissi­ma urbs syracusana GF CIMPa A Paul. : nobilissimae urbis syracusanae LO (-cusae V) : nobilissima urbe Syracusana Santini, duce Paean. (ἐκεῖθεν)2asiae G VLOA Paul. Paean. : isauriae F CIMPa S30profectus est CIMPa A Paul.


eum Romam cum captivis nobilibus misit. XL civitates in deditionem

accepit, XXVI expugnavit. (5) ita omniSicilia recepta etMacedonia

XXVI G CIMPa Paul. : XLVI VLOA

fracta ingenti gloria Romamregressus est.Hannibalin ItaliaCn.

cum ingenti VLOA

Fulvium consulem subito adgressus cum octo milibus hominum

5interfecit.


nobilibus G CIM PaVLOA : nobilissimis Paul. (cf. Paean. ἐπιϲημοτάτοιϲ)6XXVI G CIMPa Paul. : XLVI VLOA6omni VLOA : omni*I : omnis G CMPa Paul.6et VLOA : est G CMPa Paul.2cum ingenti VLOA

15. (1) interea ad Hispanias, ubi occisis duobus Scipionibus nullus

Romanus dux erat, P. Cornelius Scipio mittitur filius P. Scipionis, qui

ibidem bellum gesserat, annos natus quattuor et viginti, vir Romanorum

omnium et sua aetate et posteriore tempore fere primus. (2) is Cartha-

10ginem Hispaniae capit, in qua omne aurum, argentum et belli apparatum

Afri habebant, nobilissimos quoque obsides, quos ab Hispanis accepe-

rant. (3) Magonem etiam fratrem Hannibalis ibidem capit, quem Ro-

mam cum aliis mittit. Romae ingens laetitia post hunc nuntium fuit.

ScipioHispanorum obsides parentibus reddidit; quare omnes fere

15Hispaniae uno animo ad eum transierunt. post quae Hasdrubalem

Hannibalisfratrem victum fugat et praedam maximam capit.


hispanias GF VOA Paul. Paean. (Ἱϲπανίαιϲ) : hispaniam CIMPa L3omnes fere VLO Paul. : fere omnes CIMPa A : omnes GF Paean.15hispaniae GF VLOA Paul. : hispani CIMPa (cf. Paean. Ἱϲπά­νουϲ)

16. (1) interea in Italia consul Q. Fabius MaximusTarentum recepit,

quintus VLOA : publius GF CIMPa S Paul.

in qua ingentes copiae Hannibalis erant. ibi etiam ducem Hannibalis

Karthalonem occidit, XXV milia hominum captivorum vendidit, prae-

XXV G CIMPa Paul. : XX VLOA

20dam militibus dispertivit, pecuniam hominum venditorum ad fiscum

retulit. tum multae civitates Romanorum, quae ad Hannibalem transie-

rant prius, rursus se Fabio Maximo dediderunt. (2) insequenti anno

Scipioin Hispania egregias res egit et per se et per fratrem suum L.

Scipionem; LXX civitates receperunt. in Italia tamen male pugnatum

25est. nam Claudius Marcellus consul ab Hannibale occisus est.


6quintus VLOA : publius GF CIMPa S Paul.3XXV G CIMPa Paul. : XX VLOA

17.tertio anno, postquam Scipioad Hispanias profectus fuerat,

rursus res inclitas gerit. regem Hispaniarum magno proelio victum in

amicitiam accepit et primus omnium a victo obsides non poposcit.


ad hispanias GF CIMPa D : ad hispaniam LO Paul. : ab hispaniis V

18. (1) desperans HannibalHispanias contra Scipionem diutius posse

30reti­ne­refratrem suum Hasdrubalemad Italiam cum omnibus copiis evo-

cavit. (2) is veniens eodem itinere, quo etiam Hannibal venerat, a consu-


30reti­ne­re G Da.c.: tenere VLO : retineri CIMPa Dp.c. Paul. : teneri A


libus Ap. Claudio Nerone et M. Livio Salinatoreapud SenamPiceni

civitatem in insidias conpositas incidit. strenue tamen pugnans occisus

est, ingentes eius copiae captae aut interfectae sunt, magnum pondus

auri atque argenti Romam relatum est. (3) post haecHannibal diffidere

Romam om. VLO

5iam de belli coepit eventu. Romanis ingens animus accessit; itaque et

ipsi evocaverunt ex HispaniaP. Cornelium Scipionem. is Romam cum

ingenti gloria venit.


Romam om. VLOrelatum est VLOA D Paul. : relatum GFCMPa : delatum Ipost haec VLOA Paul. : posthac GF CIMPa

19.Q. CaecilioL. Valerio consulibus omnes civitates, quae in Britti-

isab Hannibale tenebantur, Romanis se tradiderunt.

1020. (1) anno quarto decimo, posteaquam in ItaliamHannibal venerat,

Scipio, qui multa bene in Hispania egerat, consul est factus et in Afri-

cam missus. cui viro divinum quiddam inesse existimabatur, adeo ut pu-

taretur etiam cum numinibus habere sermonem. (2) is in Africa contra

Hannonem ducem Afrorum pugnat; exercitum eius interficit. secundo

interficit F CIMPa V : interfecit G LOA D Paul.

15proelio castra capit cum quattuor milibus et quingentis militibus, XI

capit VLO D Paul. : cepit GF CIMPaA

milibus occisis. Syphacem Numidiaeregem, qui se Afris coniunxerat,

capit et castra eius invadit. Syphax cum nobilissimis Numidis et infinitis

spoliis Romama Scipione mittitur. (3) qua re audita omnis fere Italia

Hannibalem deserit. ipse a Carthaginiensibus redire in Africam iubetur,

20quam Scipio vastabat.


2interficit F CIMPa V : interfecit G LOA D Paul.15capit VLO D Paul. : cepit GF CIMPaA

21. (1) ita anno septimo decimo ab HannibaleItalia liberata est.

legati Carthaginiensium pacem a Scipione petiverunt. (2) ab eo ad sena-

tum Romam missi sunt. quadraginta et quinque diebus his indutiae

et quinque om.VLOA Paul.

datae sunt, quousque ire Romam et regredi possent, et triginta milia

et‌2om. VLO

25pondo argenti ab his accepta sunt. senatus ex arbitrio Scipionis pacem

iussit cum Carthaginiensibus fieri. (3) Scipio his condicionibus dedit: ne

amplius quam triginta naves haberent, ut quingenta milia pondo argenti

darent, captivos et perfugas redderent.


2et quinque om.VLOA Paul.3et‌2om. VLO

22. (1) interim Hannibale veniente ad Africam pax turbata est, multa

30hostilia ab Afris facta sunt. (2) legati tamen eorum ex urbe venientes a


2capti  – dimissi codd. : capti sunt, sed iubente Scipione dimissi Duncker : capti {et} iubente Scipione dimissi sunt dub. Hartel


frequentibus proeliis victus a Scipione petit etiam ipse pacem. cum

ventum esset ad colloquium, isdem condicionibus data est, quibus prius,

additis quingentis milibus pondo argenti centum milibus librarum

pondo argenti VLO : ponderibus argenti CIMPa S A Paul. GFD

propter novam perfidiam. Carthaginiensibus condiciones displicuerunt

5iusseruntque Hannibalem pugnare. infertura Scipione et Masinissa alio

sed infertur VLOA

rege Numidarum, qui amicitiam cum Scipione fecerat, Carthagini

bellum. (3) Hannibal tres exploratores ad Scipionis castra misit, quos

captos Scipio circumduci per castra iussit ostendique his totum exerci-

ostenditque VLOA D

tum, mox etiam prandium dari dimittique, ut renuntiarent Hannibali,

10quae apud Romanos vidissent.


pondo argenti VLO : ponderibus argenti CIMPa S A Paul. : argenti ponderibus GF : pon­de­ris argenti Dcentum milibus S : C̅CC I : centum milia GF Pap.c. A D Paul. : cum milia VLO5sed infertur VLOA2ostenditque VLOA D

23. (1) interea proelium ab utroque duce instructum est, quale vix

ulla memoria fuit, cum peritissimi viri copias suas ad bellum educerent.

Scipio victor recedit paene ipso Hannibale capto, qui primum cum mul-

tis equitibus, deinde cum viginti, postremo cum quattuor evasit. (2) in-

15venta in castris Hannibalis argenti pondo ducenta milia, auri octoginta,

ducenta milia VLOA D (cf. Paean. εἰκόϲι μυριάδων

cetera supellectilis copiosa. post id certamen pax cum Carthaginiensibus

facta est. ScipioRomam rediit, ingenti gloria triumphavit atque Africa-

nus ex eo appellari coeptus est. (3) finem accepit secundum Punicum

bellum post annum nonum decimum, quam coeperat.

nonum codd. : septimum Verheyk

15ducenta milia VLOA D (cf. Paean. εἰκόϲι μυριάδων) : viginti milia G CIPa Paul.15octoginta GF I VLOA D (cf.Paean. ὀκτῶsc.μυριάδων, vix recte): triginta CPa S : octingenta Paul. : om. M2nonum codd. : septimum Verheyk

liber IV

201.transacto Punico bello secutum est Macedonicum contra Philip-

pum regem quingentesimo quinquagesimo et primo anno ab urbe con-

quinquagesimo om. CIMPa

dita.


2quinquagesimo om. CIMPa

2. (1) T. Quintius Flamininus adversum Philippumrem prospere

Flamininus Sylburg : flaminius codd. (om. Pa)

gessit. pax ei data est his legibus: ne Graeciae civitatibus, quas Romani

graeciae GFVLOA D Paul. : graecis CIMPa

25contra eum defenderant, bellum inferret, utcaptivos et transfugas

ut A D Paul. : et ut LO (cf. Paean.) : om. GF CIMPa


4Flamininus Sylburg : flaminius codd. (om. Pa)4rem G CPa Paul. : res I : et rem Paul. : regem VLOA D : regem missus rem Hartel, duce Paean. (ἐκπεμφθείϲ)2graeciae GFVLOA D Paul. : graecis CIMPa25ut A D Paul. : et ut LO (cf. Paean.) : om. GF CIMPa


redderet, quinquaginta solas naves haberet, reliquas Romanisdederet,

solas om. VLOA | dederet VLOA Paul. : redderet GF CIMPa

per annos decem quaterna milia pondo argenti praestaret et obsidem

daretfilium suum Demetrium. (2) T. Quintius etiam Lacedaemoniis in-

tulit bellum, ducem eorum Nabidem vicit et quibus voluit condicionibus

5in fidem accepit. ingenti gloria duxit ante currum nobilissimos obsides,

Demetrium Philippifilium et Armenen Nabidis.


4solas om. VLOA4dederet VLOA Paul. : redderet GF CIMPaobsidem daret VLOA Paul. : om. Ga.c.F : post Demetrium transpos. Gp.c. CIMPa5duxit G CIMPa VLOA : triumphavit duxit Paul. (cf. Paean. θριαμβεύων)

3. (1) transacto bello Macedonico secutum est Syriacum contra

Antiochum regemP. Cornelio ScipioneM. Acilio Glabrione consulibus.

M.’ Santini

(2) huic AntiochoHannibalse iunxerat Carthaginem patriam suam

se hannibal VLOA

10metu, ne Romanis traderetur, relinquens. M. Acilius Glabrioin Achaia

M.’ Santini

bene pugnavit. castra regis Antiochi nocturna pugna capta sunt, ipse

fugatus. Philippo, quia contra AntiochumRomanis fuisset auxilio, filius

Demetrius redditus est.


2M.’ Santini3se hannibal VLOA10M.’ Santini

4. (1) L. Cornelio Scipione et C. Laelio consulibus Scipio Africanus

15fratri suo L. Cornelio Scipioni consulilegatus contra Antiochum

legatus datusDuncker

profectus est. Hannibal, qui cum Antiocho erat, navali proelio victus

civitatem a consule Cornelio Scipione ingenti proelio fusus est. auxilio

fuit Romanis in ea pugna Eumenes Attali regisfrater, qui Eumeniamin

20Phrygia condidit. quinquaginta milia peditum, tria equitum eo certamine

ex parte regis occisa sunt. (3) tum rex pacem petit.isdem condicionibus

petiit Droysen

data est a senatu, quamquam victo, quibus anteofferebatur: ut ex

data est VLOA Paul. : data G : datur CIMPa

Europa et Asia recederet atque intra Taurum se contineret, decem milia

talentorum et viginti obsides praeberet, Hannibalem concitatorem belli

25dederet. Eumeni regi donatae sunt a senatu omnes Asiae civitates, quas

Antiochus bello perdiderat, et Rhodiis, qui auxilium Romaniscontra

regem Antiochum tulerant, multae urbes con­ces­sae sunt.ScipioRomam

rediit, ingenti gloria triumphavit. nomen et ipse ad imitationem fratris


15legatus datusDuncker4apud Magnesiam Wagener, duce Paean. (ἐν Μα­γνη­ϲίᾳ τῇ πρὸϲ Ϲιπύλῳ τῆϲ Ἀϲίαϲ) : magnesiam GFCIa.c.MPa S A D Paul. : ad magne­si­am Ip.c.: magnam iam VLOpetiit Droysenisdem GF LOA D : quae isdem CIMPa : et isdem V2data est VLOA Paul. : data G : datur CIMPa2ante VLO D Paul. : om. G : antea CIMPa A2offerebatur GF Pap.c. VLOA D Paul. : ferebatur CIMPaa.c.7con­ces­sae sunt GF CIMPa : concessae erant VLO : concesserunt APaul.


Asiagenis accepit, quiaAsiam vicerat, sicuti frater ipsius propter

Africam domitam Africanus appellabatur.


9asiagenis Ga.c.F CIMPa LO Paul. : asiagenus Gp.c. A D : asiaticus S (cf. Paean. Ἀϲιατικόϲ)

5. (1) Sp. Postumio AlbinoQ.MarcioPhilippo consulibus M.

Quintus om. GF CIPa Paul.

Fulvius de Aetolis triumphavit. (2) Hannibal, qui victo Antiocho, ne

5Romanis traderetur, ad Prusiam Bithyniaeregem fugerat, repetitus

etiam ab eo est per T. Quintium Flamininum. et cum tradendus Romanis

esset, venenum bibit et apud Libyssam in finibus Nicomedensium

sepultus est.


11Quintus om. GF CIPa Paul.11Marcio Schoonhoven : marco codd. (cf. Paean. Μάρκου)11M. om. VLOA Paean.

6. (1) Philippo rege Macedoniae mortuo, qui et adversum Romanos

10bellum gesserat et postea Romanis contra Antiochum auxilium tulerat,

filius eius Perseusin Macedonia rebellavit ingentibus copiis ad bellum

paratis. (2) nam adiutores habebat Cotyn Thraciaeregem et regemIlly-

et regem om. GF CIMPa

rici Gentium nomine.Romanis autem in auxilio erant Eumenes Asiae

rex,Ariaratus Cappadociae,Antiochus Syriae,Ptolomaeus Aegypti,

15Masinissa Numidiae.Prusias autem Bithyniae, quamquam sororem

Persei uxorem haberet, utrisque se aequum praebuit. (3) dux Romano-

rumP. Licinius consul contra eum missus est et a rege gravi proelio

eum codd. (cf. Paean. αὐτῷ) : Perseum Rühl

victus. neque tamen Romani quamquam superati regi petenti pacem

praestare voluerunt nisi his condicionibus, ut se et suos senatui et popu-

20lo Romano dederet. (4) mox missus contra eumL. Aemilius Paulus con-

sul et in IllyricumC. Anicius praetor contra Gentium, sed Gentius facile

uno proelio victus mox se dedidit. mater eius et uxor et duo filii, frater

frater quoque VLOA Paul. : fraterque GF CIMPa

quoque simul in potestatem Romanorum venerunt. ita bello intra XXX

dies perfecto ante cognitum est Gentium victum, quam coeptum bellum

ante Gentium add. esse CIMPa

25nuntiaretur.


4et regem om. GF CIMPa2eum codd. (cf. Paean. αὐτῷ) : Perseum Rühl4populo romano dederet G CIMPamarg. Paul. : tempore dederet Paa.c.: prodiderit VL : prodederit O3frater quoque VLOA Paul. : fraterque GF CIMPaante Gentium add. esse CIMPa

7. (1) cum Perseo autem Aemilius Paulus consul III Nonas Septem-

bres dimicavit vicitque eum viginti milibus peditum eius occisis. equi-

tatus cum rege integer fugit.Romanorum centum milites amissi sunt.

integer fugit VLOA : interfugit GF CIMPaPaul.

urbes Macedoniae omnes, quas rex tenuerat, Romanis se dediderunt;

30ipse rex, cum desereretur ab amicis, venit in Pauli potestatem. (2) sed

honorem eiAemilius Paulus consul non quasi victo habuit. nam et vo-

Aemilius Paulus om. VLO

lentem ad pedes sibi cadere non permisit et iuxta se in sella conlocavit.


3integer fugit VLOA : interfugit GF CIMPaPaul.2Aemilius Paulus om. VLO


Macedonibus et Illyriis hae leges a Romanis datae: (3) ut liberi essent et

dimidium eorum tributorum praestarent, quae regibus praestitissent, ut

ut appareret om. GF CIMPaa.c.

appareret populum Romanum pro aequitate magis quam avaritia dimi-

care. itaque in conventu infi­ni­torum populorum Paulus hoc pronuntiavit

itaque VLOA Paul. : atque GF CIMPa

5et legationes multarum gentium, quae ad eum venerant, magnificentis-

sime convivio pavit dicens eiusdem hominis esse debere et bello vince-

re et in convivii apparatu elegantem esse.


2ut appareret om. GF CIMPaa.c.4itaque VLOA Paul. : atque GF CIMPa4infi­ni­torum VLOA Paul. : finitimorum GF CIMPa

8. (1) mox septuaginta civitates Epiri, quae rebellabant, cepit, prae-

dam militibus distribuit. Romam ingenti pompa rediit in navi Persei,

10quae inusitatae magnitudinis fuisse traditur, adeo ut sedecim ordines

dicatur habuisse remorum. triumphavit autem magnificentissime in

curru aureo cum duobus filiis utroque latere adstantibus. ducti sunt ante

currum duo regis filii et ipse Perseus XLV annos natus. (2) post eum

etiam Anicius de Illyriis triumphavit. Gentius cum fratre et filiis ante

15currum ductus est. ad hoc spectaculum reges multarum gentium Romam

venerunt, inter alios venit etiam Attalus atque EumenesAsiae reges et

PrusiasBithyniae. magno honore excepti sunt et permittente senatu

dona, quae attulerant, in Capitolio posuerunt. Prusias etiam filium suum

dona om. GF CIMPaa.c.

Nicomeden senatui commendavit.


6dona om. GF CIMPaa.c.

209.insequenti anno L. Memmiusin Lusitania bene pugnavit.

Marcellus postea consul res ibidem prosperas gessit.

10. (1) tertium deinde bellum contra Carthaginem suscipitur, sexcen-

tesimo et altero ab urbe condita anno, L. Manlio Censorino et M’.

Manilio consulibus, anno quinquagesimo primo postquam secundum

25Punicum transactum erat. (2) hi profecti Carthaginemoppugnaverunt.

expu­gna­verunt VLOA

contra eos Hasdrubal dux Carthaginiensium dimicabat. Famea dux alius

equitatui Carthaginiensium praeerat. (3) Scipio tunc, Scipionis Africani

nepos, tribunus ibi militabat. huius apud omnes ingens metus et


25expu­gna­verunt VLOA2omnes] codd. : hostes dub. Santini, duce Paean. (πολεμίοιϲ) : omnes hostes dub. Verdière


reverentia erat. nam et paratissimus ad dimicandum et consultissimus

habebatur. itaque per eum multa a consulibus prospere gesta sunt neque

quicquam magis vel Hasdrubal vel Fameavitabant quam contra eam

vitabant GF CIMPa Paul. : evitabant VLO : dubitabant A

Romanorum partem committere, ubi Scipiodimicaret.


vitabant GF CIMPa Paul. : evitabant VLO : dubitabant A6dimicaret Hartel :dimicasset G CIMPa VLO : dimicarat Paul.

511.per idem tempus Masinissa rex Numidarum per annos sexaginta

fere amicus populi Romani anno vitae nonagesimo septimo mortuus

quadraginta quattuor filiis relictis Scipionem divisorem regni inter filios

suos esse iussit.

12. (1) cum igitur clarum Scipionis nomen esset, iuvenis adhuc

10consul est factus et contra Carthaginemmissus. is eam cepit ac diruit.

missus VLOA : est missus G CIMPa Paul.

spolia ibi inventa, quae variarum civitatum excidiis Carthago collegerat,

et ornamenta urbium civitatibus Siciliae,Italiae,Africae reddidit, quae

sua recognoscebant. ita Carthago septingentesimo anno, quam condita

erat, deleta est. (2) Scipio nomen, quod avus eius acceperat, meruit,

15scilicet ut propter virtutem etiam ipse Africanus, iunior, vocaretur.


10missus VLOA : est missus G CIMPa Paul.

13.interim in Macedonia quidam Pseudophilippus arma movit et

Romanum praetorem P. Iuventium contra se missum ad internicionem

vicit. post eum Q. Caecilius Metellus dux a Romanis contra Pseudo-

philippum missus est et XXV milibus eius occisis Macedoniam recepit.

20ipsum etiam Pseudophilippum in potestatem suam redegit.

14. (1) Corinthiis quoque bellum indictum est nobilissimae Graeciae

civitati propter iniuriam legatorum Romanorum. hanc Mummius consul

cepit et diruit. (2) tres igitur Romae simul celeberrimi triumphi fuerunt:

Africaniex Africa, ante cuius currum ductus est Hasdrubal,Metelliex

25Macedonia, cuius currum praecessit Andriscus, idem qui et

idem G CIMPa A Paul. : id est VLO

Pseudophilippus,Mummiiex Corintho, ante quem signa aenea et pictae

tabulae et alia urbis clarissimae ornamenta praelata sunt.


25idem G CIMPa A Paul. : id est VLO

15.iterum in MacedoniaPseudoperses, qui se Persei filium esse

dicebat, collectis servitiis rebellavit et, cum sedecim milia armatorum

30haberet, a Tremellio quaestore superatus est.


16. (1) eodem tempore Metellusin Celtiberiaapud Hispanos res

egregias gessit. successit ei Q. Pompeius. (2) nec multo post Q. quoque

Caepio ad idem bellum missus est, quod quidam Viriathus contra

viriathus F I : viriatus G CMPa VLOA Paul.

Romanosin Lusitania gerebat. quo metu Viriathus a suis interfectus est,

5cum quattuordecim annis HispaniasadversusRomanos movisset. pastor

adversum VLOA

primo fuit, mox latronum dux, postremo tantos ad bellum populos

concitavit, ut adsertor contra RomanosHispaniae putaretur. (3) et cum

interfectores eius praemium aCaepioneconsule peterent, responsum est

post a add. quinto VLOA | caepione codd. : ϹκιπίωνPaean.

2quintus quoque caepio G VLO Paul. : quintus caepio IMPamarg. : quinque caepio C : quintus scipio Paa.c. A (cf. Paean. Ϲκηπίων)2viriathus F I : viriatus G CMPa VLOA Paul.5adversum VLOA2post a add. quinto VLOA2caepione codd. : ϹκιπίωνPaean.3imperatorem GF CIMPa (cf. Paean. τὸν ἡγούμενον) : imperatores VLOA Paul. (cf. Ioh. Ant. fr. 91 Mariev = 137 Roberto ϲτρατηγῶν)

1017. (1) Q. Pompeius deinde consul a Numantinis, quae Hispaniae

civitas fuit opulentissima, superatus pacem ignobilem fecit. post eum C.

ignobilem om. GF CIMPaa.c.

Hostilius Mancinus consul iterum cum Numantinis pacem fecit infa-

mem, quam populus et senatus iussit infringi atque ipsum Mancinum

hostibus tradi, ut in illo, quem auctorem foederis habebant, iniuriam

15soluti foederis vindicarent. (2) post tantam igitur ignominiam, qua a

Numantinis bis Romani exercitus fuerant subiugati, P. Scipio Africanus

secundo consul factus et ad Numantiam missus est. is primum militem

vitiosum et ignavum exercendo magis quam puniendo sine aliqua

acerbitate correxit, tum multas Hispaniae civitates partim cepit, partim

ante cepit add. bello CIPa

20in deditionem accepit, postremo ipsam Numantiam diu obsessam fame

confecit et a solo evertit, reliquam provinciam in fidem accepit.


2ignobilem om. GF CIMPaa.c.ante cepit add. bello CIPa7confecit Fp.c.CIMPa : fecit Ga.c.Fa.c. (fecit laborare Gp.c.) : vicit VLOA

18.eodem tempore Attalus, rex AsiaefraterEumenis, mortuus est

eodem GF CIMPa VA : eo LO : illo D

heredemque populum Romanum reliquit. ita imperio Romano per

heredem G CIMPa

testamentum Asia accessit.


8eodem GF CIMPa VA : eo LO : illo D2heredem G CIMPa

2519.mox etiamD. Iunius Brutus de Callaecis et Lusitanis magna glo-

etiam om. GF

ria triumphavit et P. Scipio Africanus de Numantinis secundum trium-

phum egit, quarto decimo anno postquam priorem de Africa egerat.


25etiam om. GF25Callaecis Vinetus : callecis Ga.c.CMPa Paul. : galatiis I : galliciis Gp.c.S VLO

20. (1) motum interim in Asia bellum estab AristonicoEumenis

est om. VLO

filio, qui ex concubina susceptus fuerat.hic Eumenes frater Attali

erat VLOA


4est om. VLO2erat VLOA


fuerat. adversus eum missus P. Licinius Crassus infinita regum habuit

auxilia. nam et Bithyniae rex NicomedesRomanosiuvit et Mithridates

Romanos iuvit om. GF CIMPa

Ponticus, cum quo bellum postea gravissimum fuit, et Ariarathes

Cappadox et Pylaemenes Paphlagon. victus est tamen Crassus et in

5proelio interfectus est. caput ipsius Aristonico oblatum est, corpus

Smyrnae sepultum. (2) postea Perperna consul Romanus, qui successor

Crasso veniebat audita belli fortuna, ad Asiam celeravit et acie victum

Aristonicumapud Stratonicen civitatem, quo confugerat, fame ad

deditionem conpulit. Aristonicus iussu senatus Romae in carcere

10strangulatus est. triumphari enim de eo non poterat, quia Perpernaapud

PergamumRomam rediens diem obierat.


4Romanos iuvit om. GF CIMPa8Perperna Verheyk, duce Paean. (Περπερνᾶϲ) : perpenna GF CIMPa A Paul. : perpinna VLO

21.L. Caecilio Metello et T. Quintio Flaminino consulibus Carthago

in Africa iussu senatus reparata est, quae nunc manet, annis duobus et

viginti postquam a Scipione fuerat eversa. deducti eo sunt cives

eo sunt VLOA : eo sunt **G : sunt eo CIMPa : sunt Paul.

15Romani.


3eo sunt VLOA : eo sunt **G : sunt eo CIMPa : sunt Paul.

22.anno sexcentesimo vicesimo septimo ab urbe condita C. Cassius

Longinus et Sex. Domitius Calvinus consules Gallis transalpinis bellum

intulerunt et Arvernorumtunc nobilissimae civitati atque eorum duci

tum VLOA

Bituito infinitamque multitudinem iuxta Rhodanum fluvium interfece-

20runt. praeda ex torquibus Gallorum ingens Romam perlata est. Bituitus

se Domitio dedit atque ab eo Romam deductus est magnaque gloria

consules ambo triumphaverunt.


3tum VLOA

23.M. Porcio Catone et Q. Marcio Rege consulibus, sexcentesimo

tricesimo et tertio anno ab urbe condita, Narbonein Gallia colonia

tricesimo om. GF C

25deducta est annoque posta L. Caecilio Metello et Q. Mucio Scaevola

consulibus de Dalmatia triumphatum est.


2tricesimo om. GF C25annoque post M Paul. : post G CPaa.c.: post metellus I : anno V : postquam LO : annoque postquam A

24.ab urbe condita anno sexcentesimo tricesimo quintoC. Cato

tricesimo quinto G CIMPa Paul. : XXIIII VLO : XXXIIII A

consul Scordiscis intulit bellum ignominioseque pugnavit.


tricesimo quinto G CIMPa Paul. : XXIIII VLO : XXXIIII A


25.C. Caecilio Metello et Cn. Carbone consulibus duo Metelli

egerunt nuntiatumque Romae est Cimbrose Galliain Italiam transisse.


2alterum ex Thracia hunc transpos. Sylburg, duce Paean. (κατὰ Θρᾳκῶν δὲ ἕτε­ροϲ) : post die exhibent A Paul. : om. GF CIMPaVLO

26. (1) P. Scipione Nasica et L. Calpurnio Bestia consulibus Iugur-

publius LOA : post Paul. : om. rell. codd.

5thaeNumidarum regi bellum inlatum est, quod Adherbalem et Hiem-

psalem,Micipsae filios fratres suos reges et populi Romani amicos,

interemisset. missus adversus eum consul Calpurnius Bestia corruptus

regis pecunia pacem cum eo flagitiosissimam fecit, quae a senatu

improbata est. (2) postea contra eundem insequenti anno Sp. Postumius

reprobata GF CIMPa

10Albinus profectus est. is quoque per fratrem ignominiose contra

Numidas pugnavit.


4publius LOA : post Paul. : om. rell. codd.4Lucio LOA : om. G CIMPa V Paul. : ΠουβλίουPaean.6reprobata GF CIMPa

27. (1) tertio missus estQ. Caecilius Metellus consul. is exercitum

est om. VLOA Paul.

ingenti severitate et moderatione correctum, cum nihil in quemquam

cruentum faceret, ad disciplinam Romanam reduxit. Iugurtham variis

15proeliis vicit, elephantos eius occidit vel cepit, multas civitates ipsius

elephantos VCIMPa Paul. : elephantes G LOA

cepit. et cum iam finem bello positurus esset, successum est ei a C.

Mario. (2) isIugurtham et Bocchum Mauritaniaeregem, qui auxilium

Iugurthae ferre coeperat, pariter superavit. aliquanta et ipse oppida Nu-

midiae cepit belloque terminum posuit capto Iugurtha per quaestorem

20suum Cornelium Sullam ingentem virum, tradente BocchoIugurtham,

qui pro eo ante pugnaverat. (3) a M. Iunio Silano collega Q. Metelli

Cimbriin Gallia victi sunt et a Minucio Rufoin MacedoniaScordisci et

victi sunt om. GF CIMPa Paul.

Triballi et a Servilio Caepionein HispaniaLusitani. (4) acti sunt et duo

triumphi de Iugurtha, primus per Metellum, secundus per Marium. ante

Marium acti sunt A Paul.

25currum tamen MariiIugurtha cum duobus filiis ductus est catenatus et

mox iussu consulis in carcere strangulatus est.


4est om. VLOA Paul.4exercitum  – correctum codd. : exercitum a prioribus ducibus corruptum i. s. e. m. {correctum} dub. Pirogoff15elephantos VCIMPa Paul. : elephantes G LOA2victi sunt om. GF CIMPa Paul.3acti Droy­sen : victi GF CIMPa Paul. : subacti VLOA : subacti. acti Rühl2Marium acti sunt A Paul.


liber V

1. (1) dum bellum in Numidia contra Iugurtham geritur, Romani

consules M.Manlius et Q. Caepioa Cimbris et Teutonis et Tugurinis et

M. om. VLO

Ambronibus, quae erant Germanorum et Gallorum gentes, victi sunt

iuxta flumen Rhodanum et ingenti internicione etiam castra sua et

5magnam partem exercitus perdiderunt. (2) timor Romae grandis fuit,

quantus vix Hannibalis tempore Punici belli, ne iterum GalliRomam

punicis bellis VLOAPaul.

venirent. (3) ergo Marius post victoriam Iugurthinam secundo consul

venirent VLOA Paul. : redirent GF CIMPa

est factus bellumque ei contra Cimbros et Teutones decretum est. tertio

teutones GF CI : -nas VLO Paul. : -nos MPa

quoque ei et quarto delatus est consulatus, quia bellum Cimbricum

10protrahebatur. (4) sed in quarto consulatu collegam habuit Q. Lutatium

Catulum.cum Cimbris itaque conflixit et duobus proeliis CC milia

hostium cecidit, LXXX milia cepit et ducem eorum Teutobodum.

propter quod meritum absens quinto consul est factus.


2M. om. VLO2teutonis GF CIMPa Paul. : teutonibus VOA : etheodonibus L2tugurinis GF VOA Paul. (cf. Paean. Τουγούρουϲ) : tigurinis IM : tigurtinis CPa : iugurinis L2punicis bellis VLOAPaul.3venirent VLOA Paul. : redirent GF CIMPa2teutones GF CI : -nas VLO Paul. : -nos MPa3teutobodum VLOA : teutomodum GF CIMPaPaul. : ΤευτόβολονPaean. (-βοδον corr. Haupt)

2. (1) interea Cimbri et Teutones, quorum copia adhuc infinita erat,

15ad Italiam transierunt. iterum a C. Mario et Q. Catulo contra eos dimica-

tum est, sed a Catuli parte felicius. (2) nam proelio, quod simul ambo

gesserunt, CXL milia aut in pugna aut in fuga caesa sunt, LX milia

capta. Romani milites ex utroque exercitu trecenti perierunt. tria et

triginta Cimbris signa sublata sunt; ex his exercitus Marii duo

20reportavit, Catuli exercitus XXXI. is belli finis fuit; triumphus utrique

decretus est.

3. (1) Sex. Iulio Caesare et L. Marcio Philippo consulibus, sexcente-

simo quinquagesimo nono anno ab urbe condita, cum prope alia omnia

a condita urbe VLOA

bella cessarent, in Italia gravissimum bellum Picentes,MarsiPelignique

25moverunt. qui cum annis numerosis iam populo Romano obedirent, tum

libertatem sibi aequam adserere coeperunt. perniciosum admodum hoc

bellum fuit. (2) P. Rutilius consul in eo occisus est, Caepio nobilis iuve-

nis, Porcius Cato alius consul. duces autem adversus RomanosPicenti-

bus et Marsis fuerunt T. Vettius,Hierius Asinius,T. Herennius,A. Clu-


2a condita urbe VLOA3ti­tus herennius PaVLOA : titus lucius herennius GF CIM : titus legennius Paul.


entius. (3) a Romanis bene contra eos pugnatum est a C. Mario, qui

sexies consul fuerat, et a Cn. Pompeio, maxime tamen a L. Cornelio

Sulla, qui inter alia egregia ita Cluentium hostium ducem cum magnis

copiis fudit, ut ex suis unum amitteret. (4) quadriennio cum gravi tamen

5calamitate hoc bellum tractum est. quinto demum anno finem accepit

per L. Cornelium Sullam consulem, cum antea in eodem bello ipse

multa strenue, sed praetor,egisset.

pro praetore CIMPa


5quinto demum G CIMPa Paul. : quinto decimo LO(cf. Paean. πεντεκαιδεκάτῳ)4pro praetore CIMPa4egisset F VLOA : egessit Ga.c. : gessit Gp.c. CMPa : gessisset I Paul.

4. (1) anno urbis conditae sexcentesimo sexagesimo secundo pri-

mum Romae bellum civile commotum est, eodem anno etiam Mithrida-

10ticum. causam bello civili C. Marius sexiens consul dedit. (2) nam cum

Sulla consul contra Mithridatem gesturus bellum, qui Asiam et Achai-

am occupaverat, mitteretur isque exercitum in Campania paulisper tene-

ret, ut belli socialis, de quo diximus, quod intra Italiam gestum fuerat,

reliquiae tollerentur, Marius adfectavit, ut ipse ad bellum Mithridaticum

15mitteretur. qua re Sulla commotus cum exercitu ad urbem venit. illic

contra Marium et Sulpicium dimicavit. primus urbem Romam armatus

ingressus est, Sulpicium interfecit, Marium fugavit atque ita, ordinatis

consulibus in futurum annum Cn. Octavio et L. Cornelio Cinna,ad

L. om. G CIMPa Paul.

Asiam profectus est.


sexagesimo Paul. : om.GFCMPa VLO : octuagesimo I : quadragesimo A : ἑβ­δο­μηκοϲτῷPaean.9L. om. G CIMPa Paul.

205. (1) Mithridates enim, qui Ponti rex erat atque Armeniam minorem

et totum Ponticum mare in circuitu cumBosphoro tenebat, primum

cum VLOA : in G CIMPa Paul.

Nicomeden amicum populi Romani Bithynia voluit expellere senatui-

que mandavit bellum se ei propter iniurias, quas passus fuerat, inlatu-

rum. a senatu responsum Mithridatiest, si id faceret, quod bellum a Ro-

25manis et ipse pateretur. (2) quare iratus Cappadociam statim occupavit

et ex ea Ariobarzanen regem et amicum populi Romani fugavit. mox

etiam Bithyniam invasit et Paphlagoniam pulsis ex ea regibus amicis

ex ea del. Rühl

populi Romani Pylaemene et Nicomede. inde Ephesum contendit et per

omnem Asiam litteras misit, ut ubicumque inventi essent cives Romani,

30uno die occiderentur.


2cum VLOA : in G CIMPa Paul.responsum mithridati est GFPaul. : mithridati responsum est CIMPa : responsum VLOA3ex ea del. Rühl


6. (1) interea etiam Athenae civitas Achaiaeab AristoneAtheniensi

Achaiae del. Duncker, duce Paean.

Mithridati tradita est. miserat enim iam ad AchaiamMithridates

Archelaum ducem suum cum centum et viginti milibus equitum ac

peditum, per quem etiam reliqua Graecia occupata est. SullaArchelaum

5apud Piraeum non longe ab Athenis obsedit, ipsas Athenas cepit. (2) postea commisso proelio contra Archelaum ita eum vicit, ut ex CXX

milibus vix decem Archelao superessent, ex Sullae exercitu XIII tantum

hominesinterficerentur. hac pugna Mithridates cognita septuaginta

homines om. VLO | interfecti sunt VLOA

milia lectissima ex AsiaArchelao misit, contra quem iterum Sulla

10commisit. primo proelio quindecim milia hostium interfecta sunt et

filius ArchelaiDiogenes; secundo omnes Mithridatis copiae extinctae

sunt, Archelaus ipse triduo nudus in paludibus latuit. hac re audita

Mithridates iussit cum Sulla de pace agi.


7Achaiae del. Duncker, duce Paean.7aristone codd. (cf. Paean. Ἀρίϲτων) : Aristione Tzschucke3homines om. VLO3interfecti sunt VLOA

7. (1) interim eo tempore Sulla etiam Dardanos,Scordiscos,

15DalmatasetMaedos partim vicit, alios in fidem accepit. (2) sed cum

et ante Dalmatas transpos.VLOA

legati a rege Mithridate, qui pacem petebant, venissent, non aliter se

daturum Sulla esse respondit, nisi rex relictis his, quae occupaverat, ad

rex om. G CIMPaa.c. Paean.

regnum suum redisset. postea tamen ad colloquium ambo venerunt. pax

inter eos ordinata est, ut Sulla ad bellum civile festinans a tergo pericu-

20lum non haberet. (3) nam dum Sullain Achaia atque AsiaMithridatem

vincit, Marius, qui fugatus erat, et Cornelius Cinna unus ex consulibus

bellum in Italia reparaverunt et ingressi urbem Romam nobilissimos e

senatu et consulares viros interfecerunt, multos proscripserunt, ipsius

viros om. VLO

Sullae domo eversa filios et uxorem ad fugam conpulerunt. (4) univer-

25sus reliquus senatus ex urbe fugiens ad Sullamin Graeciam venit orans,

ut patriae subveniret. illein Italiam traiecit bellum civile gesturus adver-

sus Norbanum et Scipionem consules. et primo proelio contra Norba-

num dimicavit non longe a Capua. tum sex milia eius cecidit, sex cepit,

CXXIVsuos amisit. inde etiam ad Scipionem se convertit et ante proe-

30lium totum eius exercitum sine sanguine in deditionem accepit.


15et ante Dalmatas transpos.VLOA15Maedos Tzschucke, duce Oudendorp : mesos Pa : medos A : moesos vel metos rell. codd.3rex om. G CIMPaa.c. Paean.4viros om. VLO6CXXIIII GF CIPa : CXXIII VLOA : XXIIII Paul. Paean. (τέϲϲαραϲ καὶ εἴκοϲι)


8. (1) sed cum Romae mutati consules essent,MariusMariifilius ac

essent etMüller | Marius om. GF CMPa

Papirius Carbo consulatum accepissent, Sulla contra Marium iuniorem

dimicavit et XV milibus eius occisis CCCC de suis perdidit. mox etiam

XV G CIMPa Paul. : XX VLO

urbem ingressus est. MariumMariifiliumPraeneste persecutus obsedit

Marium om. VLO

5et ad mortem conpulit. rursus pugnam gravissimam habuit contra Lam-

ponium et Carinatem duces partis Marianae ad portam Collinam. LXX

milia hostium in eo proelio contra Sullam fuisse dicuntur. XII milia se

Sullae dediderunt, ceteri in acie, in castris, in fuga insatiabili ira victo-

rum consumpti sunt. (2) Cn. quoque Carbo consul alter ab Ariminoad

gnaeus G CIM Paul. : gaius Pa VOA : om. L

10Siciliam fugit et ibi per Cn. Pompeium interfectus est, quem adulescen-

tem Sulla atque annos unum et viginti natum cognita eius industria


8essent etMüller8Marius om. GF CMPa3XV G CIMPa Paul. : XX VLO3CCCC G CIMPa : quattuor milia VLOA Paul. (τεϲϲαράκονταPaean.)3etiam VLOA Paul. : et G CIM : etiam et Pa4Marium om. VLO9gnaeus G CIM Paul. : gaius Pa VOA : om. L4traditis LOA (lacunam exhibet V) : tantis Paul. : om. GF CIMPa : traductis dub.Lucarini

9. (1) occiso ergo CarboneSiciliamPompeius recepit. transgressus

inde ad AfricamDomitium Marianae partis ducem et Hierdam regem

15Mauritaniae, qui Domitio auxilium ferebat, occidit. post haec Sullade

Mithridate ingenti gloria triumphavit. Cn. etiam Pompeius, quod nulli

Romanorum tributum erat, quartum et vicesimum annum agens de

Africa triumphavit. (2) hunc finem habuerunt duo bella funestissima,

Italicum, quod et sociale dictum est, et civile, quae ambo tracta sunt per

20annos decem. consumpserunt autem ultra CL milia hominum, viros

consulares XXIV, praetorios VII, aedilicios LX, senatores fere CC.

et aedilicios G CIPa

4et aedilicios G CIPa


liber VI

1. (1) M. Aemilio LepidoQ. Catulo consulibus, cum Sulla rem

publicam conposuisset, bella nova exarserunt: unum in Hispania, aliud

in Pamphylia et Cilicia, tertium in Macedonia, quartum in Dalmatia. (2) nam Sertorius, qui partium Marianarum fuerat, timens fortunam

5ceterorum, qui interempti erant, ad bellum commovit Hispanias. missi

sunt contra eum duces Q. Caecilius Metellus filius eius, qui Iugurtham

regem vicit, et L. Domitius praetor. a Sertorii duce HirtuleioDomitius

occisus est. Metellus vario successu contra Sertorium dimicavit. postea,

cum inpar pugnae solusputaretur,Cn. Pompeiusad Hispanias missus

postsolus add. metellus Pamarg.VLOA Paul.

10est. (3) ita duobus ducibus adversis Sertorius fortuna varia saepe

pugnavit. octavo demum anno per suos occisus est et finis ei bello datus

demum G CIMPa : decimo VLOA Paul. Paean.

per Cn. Pompeium adulescentem et Q. Metellum Pium atque omnes

prope Hispaniae in dicionem populi Romani redactae.

populi romani CIMPa VLOA Paul. : populo romano GF

6postsolus add. metellus Pamarg.VLOA Paul.2demum G CIMPa : decimo VLOA Paul. Paean.4populi romani CIMPa VLOA Paul. : populo romano GF

2. (1) ad Macedoniam missus est Ap. Claudius post consulatum.

15levia proelia habuit contra varias gentes, quae Rhodopamprovinciam

rhodopam G CIMPa Paul. : rodopen A : europam VLO

incolebant, atque ibi morbo mortuus est. (2) missus ei successor C.

Scribonius Curio post consulatum. is Dardanos vicit et usque ad

Danubium penetravit triumphumque meruit et intra triennium bello

finem dedit.


15rhodopam G CIMPa Paul. : rodopen A : europam VLO

203.ad Ciliciam et Pamphyliam missus est P. Servilius ex consule vir

consule VLOA Paul. : consulare GF M : consulari CIPa S

strenuus. isCiliciam subegit, Lyciae urbes clarissimas oppugnavit et

is om. G CIMPa V

cepit, in his Phaselidam,Olympum,CorycumCiliciae.Isauros quoque

olympum G CIMPa Paul. : olynthum LOA : om. V

adgressus ad dicionem redegit atque intra triennium bello finem dedit.

dicionem Ga.c.F IM LO : deditionem Gp.c. CPa VA Paul.

primus omnium Romanorum in Tauro iter fecit. revertens triumphum

25accepit et nomen Isaurici meruit.


20consule VLOA Paul. : consulare GF M : consulari CIPa S2is om. G CIMPa V3olympum G CIMPa Paul. : olynthum LOA : om. V3post Corycum gravius interpunxit Wagener3Ciliciae del. Gruner4dicionem Ga.c.F IM LO : deditionem Gp.c. CPa VA Paul.

4.ad Illyricum missus est C.Cosconius pro consule. multam partem

gnaeus GF CIMPa

Dalmatiae subegit, Salonas cepit et conposito bello Romam post

biennium rediit.


7gnaeus GF CIMPa7pro consule APaul. :proconsul VLO : om. GF CIMPa


5. (1) isdem temporibus consul M. Aemilius LepidusCatuli collega

bellum civile voluit commovere; intra unam tamen aestatem motus eius

oppressus est. (2) ita uno tempore multi simul triumphi fuerunt: Metelli

ex Hispania,Pompeii secundus ex Hispania,Curionisex Macedonia,

5Serviliiex Isauria.

6. (1) anno urbis conditae sexcentesimo septuagesimo sexto, L.

septuagesimo GF CIMPa Paul. : sexagesimo VLOAPaean.

Licinio Lucullo et M. Aurelio Cotta consulibus, mortuus est Nicomedes

rex Bithyniae; et per testamentum populum Romanum fecit heredem.

(2) Mithridates pace rupta Bithyniam et Asiam rursus voluit invadere.

10adversus eum ambo consules missi variam habuere fortunam. Cotta

apud Chalcedonam victus ab eo acie etiam intra oppidum coactus est et

obsessus. (3) sed cum se inde MithridatesCyzicum transtulisset, ut

Cyzico capta totam Asiam invaderet, Lucullus ei alter consul occurrit.

ac, dum Mithridates in obsidione Cyzici commoratur, ipse eum a tergo

15obsedit fameque consumpsit et multis proeliis vicit, postremo

Byzantium, quae nunc Constantinopolis est, fugavit. navali quoque

proelio duces eius Lucullus oppressit. ita una hieme et aestate a Lucullo

ad centum fere milia regis extincta sunt.


4septuagesimo GF CIMPa Paul. : sexagesimo VLOAPaean.3chalcedonam F : calcedonam G CM : macedoniam Pa : alia rell. codd. : Chalcedona Droysen

7. (1) anno urbis Romae sexcentesimo septuagesimo octavo Mace-

20doniam provinciamM. Licinius Lucullus accepit consobrinus Luculli,

qui contra Mithridatem bellum gerebat. (2) et in Italianovum bellum

bellum‌1  – novum om. Ga.c. : pugnaverat Gs.l.

subito commotum est. septuaginta enim et quattuor gladiatores duce

Spartaco,Crixo et Oenomao effracto Capuae ludo fugerunt et per Itali-

am vagantes paene non levius bellum in ea, quam Hannibal moverat,

25paraverunt. nam multis ducibus et duobus simul Romanorum consulibus

victis sexaginta fere milium armatorum exercitum congregaverunt

septuaginta G

victique sunt in Apuliaa M. Licinio Crasso pro consule et post multas

calamitates Italiae tertio anno bello huic est finis inpositus.


3bellum‌1  – novum om. Ga.c. : pugnaverat Gs.l.2duce spartaco GF IMPap.c. S A : duces spartaco LO : duces partago Paa.c.: ducibus spartaco Paul.4moverat paraverunt CIPa : moverat paravere VLOA : moverat paraverat Ga.c.(paraverant Gp.c.) : moverunt Paul. : moverat M6septuaginta G6milium Ip.c.M VLOA Paul. : militum G CIa.c.Pa

8. (1) sexcentesimo octogesimo primo anno urbis conditae, P.

30Cornelio Lentulo et Cn. Aufidio Oreste consulibus, duo tantum gravia

bella in imperio Romano erant, Mithridaticum et Macedonicum. haec

duo Luculli agebant, L. Lucullus et M. Lucullus. (2) L. ergo Lucullus


post pugnam Cyzicenam, qua vicerat Mithridatem, et navalem, qua

duces eius oppresserat, persecutus est eum et recepta Paphlagonia atque

Bithynia etiam regnum eius invasit, Sinopen et Amison civitates Ponti

nobi­lis­si­mas cepit. (3) secundo proelio apud Caberam civitatem, quo

nobi­lis­si­mas G CIMPa Paul. : bellicosissimas VLOA

5ingentes copias ex omni regno adduxerat Mithridates, cum XXX milia

lectissima regis a quinque milibus Romanorum vastata essent, Mithrida-

tes fugatus est, castra eius direpta. Armenia quoque minor, quam tenue-

rat, eidem sublata est. (4) susceptus tamen est Mithridates post fugam a

TigraneArmeniae rege, qui tum ingenti gloria imperabat, Persas saepe

10vicerat, Mesopotamiamoccupaverat et Syriam et Phoenices partem.

Mesopotamiam occupaverat om. GF CIMPa

4amison VLOA : amisson GF Pamarg. : amissas IPaa.c. S : amissos CMnobi­lis­si­mas G CIMPa Paul. : bellicosissimas VLOACaberam Santini, duce Mariotti : gaveram GF Paul. : graveram CIMPa S : gabiram LOA : gabyra V : ΤάβερανPaean.10Mesopotamiam occupaverat om. GF CIMPa

9. (1) ergo Lucullusrepetens hostem fugatum etiam regnum Tigra-

nis, qui Armeniis imperabat, ingressus est. Tigranocertam, civitatem

Arzanenae, nobilissimam regni Armeniaci, cepit, ipsum regem cum

Arzanenae Tzschucke : arzianenae vel arzianen codd.

septem milibus quingentis clibanariis et centum milibus sagittariorum et

15armatorum venientem decem et octo milia militum habens ita vicit, ut

decem et octo G CIMPa Paul. : XVII VLOA

magnam partem Armeniorum deleverit. inde Nisibin profectus eam

quoque civitatem cum regis fratre cepit. (2) sed hi, quos in PontoLucul-

lusreliquerat cum exercitus parte, ut regiones victas et iam Romanorum

reliquerat VLOA Paul. : ceperat F CIMPa : om. G

tuerentur, neglegenter se et avare agentes occasionem iterum Mithridati

20in Pontum inrumpendi dederunt atque ita bellum renovatum est. Lucullo

paranti capta Nisibi contra Persas expeditionem successor est missus.


4repetens VLOA Paul. : repentes Ga.c.: repente Gp.c.: repetit CIM3Arzanenae Tzschucke : arzianenae vel arzianen codd.4septem milibus quingentis G CIMPa Paul. : septem quingentis milibus LOA : quattuor quingentis milibus V4centum om. VLO15decem et octo G CIMPa Paul. : XVII VLOA2reliquerat VLOA Paul. : ceperat F CIMPa : om. G2regiones VLOA Paul. : legiones GF CIMPa Scapta nisibi CMPa A Paul. : capta nisibin V : captam sibi I LO : nisibe G

10.alter autem Lucullus, qui Macedoniam administrabat, Bessis

primus Romanorum intulit bellum atque eos ingenti proelio in Haemo

monte superavit. oppidum Uscudamam, quod Bessi habitabant, eodem

25die, quo adgressus est, vicit, Cabylen cepit, usque adDanubium pene-

ad om. GF CIPa

travit. inde multas supraPontum positas civitates adgressus est. illic

super VLOA


3uscudamam CMPa Paul. : uscuadamam F : uscuadamum G : uscuamadam I : usque adamam VLOA25ad om. GF CIPasuper VLOA


Apolloniam evertit, Callatim,Parthenopolim,Tomos,Histrum,Burzia-

Callatim Glareanus : callatin VLO : calliton A : calathim GF CIMPa : galat(h)iam Paul.

onem cepit belloque confecto Romam rediit. ambo tamen triumphave-

runt, Lucullus,qui contra Mithridatem pugnaverat, maiore gloria, cum

lucullus qui codd. : Luculli; is qui Eussner

tantorum regnorum victor redisset.


6Callatim Glareanus : callatin VLO : calliton A : calathim GF CIMPa : galat(h)iam Paul.6histrum Paul. : histrium GF CIMPa A : istrum LO : histriam S8lucullus qui codd. : Luculli; is qui Eussner

511. (1) confecto bello Macedonico manente Mithridatico, quod rece-

dente Lucullorex collectis auxiliis reparaverat, bellum Creticum ortum

post auxiliis add. multis VLOA

est. (2) ad id missus Q. Caecilius Metellus ingentibus proeliis intra

triennium omnem provinciam cepit appellatusque est Creticus atque ex

insula triumphavit. (3) quo tempore Libya quoque Romano imperio per

10testamentum Appionis, qui rex eius fuerat, accessit; in qua inclutae

urbes erant Berenice,Ptolomais,Cyrene.


2post auxiliis add. multis VLOA

12. (1) dum haec geruntur, piratae omnia maria infestabant ita, ut

infestabant VLOA Paul. : infesti tenebant GF CIMPa

Romanis toto orbe victoribus sola navigatio tuta non esset; quare id

bellum Cn. Pompeio decretum est. quod intra paucos menses ingenti et

15felicitate et celeritate confecit. (2) mox ei delatum etiam bellum contra

ei om. GF CIMPa

regemMithridatem et Tigranem. quo suscepto Mithridatemin Armenia

regem G CIMPa VLOA : reges Paul. : del. Rühl

minore nocturno proelio vicit, castra diripuit, quadraginta milia eius

occidit,viginti tantum de exercitu suo perdidit et duos centuriones. (3) Mithridates cum uxore fugit et duobus comitibus. neque multo post,

viginti G CIMPa Paul. : triginta VLOA

20cum in suos saeviret, Pharnacis filii sui apud milites seditione ad

mortem coactus venenum hausit. hunc finem habuit Mithridates. periit

autem apud Bosphorum, vir ingentis industriae consiliique. regnavit

autem om. G CIMPa

annis sexaginta, vixit septuaginta duobus, contra Romanos bellum

annos VLO

habuit annis quadraginta.


4infestabant VLOA Paul. : infesti tenebant GF CIMPa15ei om. GF CIMPa2regem G CIMPa VLOA : reges Paul. : del. Rühl3milia eius occidit G CIMPa V Paul. : milibus eius occisis LOA4viginti G CIMPa Paul. : triginta VLOA20milites G CIM A Q Paul. : multes Pa : militem V : militum LO4autem om. G CIMPaannos VLO

2513.Tigrani deinde Pompeius bellum intulit. ille se ei dedidit et in

dedidit CIMPa Q Paul. : dedit G VLOA

castra Pompeii sexto decimo miliario ab Artaxata venit ac diadema

ab artaxata miliario VLOA Q

suum, cum procubuisset ad genua Pompeii, in manibus ipsius conloca-

ipsius CIMPa VLOA Paul. : suis GF

vit. quod ei Pompeius reposuit honorificeque eum habitum regni tamen

parte multavit et grandi pecunia. adempta est eiSyria,Phoenice,Sopha-

ei G CIMPa Paul. : et VLO : ei et A


25dedidit CIMPa Q Paul. : dedit G VLOA2ab artaxata miliario VLOA Q3ipsius CIMPa VLOA Paul. : suis GFei G CIMPa Paul. : et VLO : ei et Asophanene G CIMPa(ϹωφανήνηνPaean.) : sofene Paul. : sofine VLOA


nene, sex milia praeterea talentorum argenti, quae populo Romano

argenti indictaRühl

daret, quia bellum sine causa Romanis commovisset.


6argenti indictaRühl

14. (1) Pompeius mox etiam Albanis bellum intulit et eorum regem

Orodenter vicit, postremo per epistulas ac munera rogatus veniam ei ac

5pacem dedit. Hiberiae quoque regem Artacen vicit acie et in deditionem

accepit. Armeniam minoremDeiotaroGalatiae regi donavit, quia socius

belli Mithridatici fuerat. Attalo et PylaemeniPaphlagoniam reddidit.

AristarchumColchis regem inposuit. mox Ituraeos et Arabas vicit. (2) et cum venisset in Syriam,Seleuciam vicinam Antiochiae civitatem

10libertate donavit, quod regem Tigranen non recepisset. Antiochensibus

spatiosior fieret, delectatus loci amoenitate et aquarum abundantia. inde

loci codd. : luci legisse videtur Paean. (ἄλϲουϲ)

ad Iudaeam transgressus est,Hierosolyma caput gentis tertio mense

est om. VLOA D

cepit, XII milibus Iudaeorum occisis, ceteris in fidem acceptis. his

15gestis in Asiam se recepit et finem antiquissimo bello dedit.


2oroden ter G CIMPa : orodentem VLOA : prudenter vel prodenter Paul.5artacen CIMPa LO Paul. : artacon GF : ἈρϲάκηνIoh. Ant. fr. 101 Mariev = 148 Roberto: om. V3lucus ibi CIMPa S : lucius sibi G : locus ibi VLOA Q Paul. (cf. Paean. ὡϲ ἂν ἀφθονωτέρῳ χρῷντο τῷ χωρίῳ) : loco sibi D4loci codd. : luci legisse videtur Paean. (ἄλϲουϲ)est om. VLOA D

15.M. Tullio Cicerone oratore et C.Antonio consulibus, anno ab

gaio VLOA : gnaeo GF CIPa Paul.

urbe condita sexcentesimo octogesimo nono, L. Sergius Catilina, nobi-

lissimi generis vir, sed ingenii pravissimi, ad delendam patriam coniura-

vit cum quibusdam claris quidem, sed audacibus viris. a Ciceroneurbe

20expulsus est. socii eius deprehensi in carcere strangulati sunt, ab Anto-

nio altero consule Catilina ipse victus proelio est et interfectus.


8gaio VLOA : gnaeo GF CIPa Paul.8ab urbe condita CIMPa VLOA Q: urbis conditae GF Paul.2octogesimo CIPa VA Paul. Paean. : nonagesimo GF : septuagesimo LO

16.sexcentesimo nonagesimo anno urbis conditae,D. Iunio Silano et

urbis conditae GF CIMPa Paul. : ab urbe condita LOA

L. Murena consulibus, Metellusde Creta triumphavit, Pompeiusde

de‌2om. VLOA

bello piratico et Mithridatico. nulla umquam pompa triumphi similis

huiusvelPompeitriumphi Eussner

25fuit. ducti sunt ante eius currum filii Mithridatis,filius Tigranis et

Aristobulus rex Iudaeorum; praelata est ingens pecunia et auri atque


7urbis conditae GF CIMPa Paul. : ab urbe condita LOA2de‌2om. VLOA3huiusvelPompeitriumphi EussnerAristobulus Vinetus : aristobolus codd. : Ἀριϲτοβού­λουPaean.et om. G Pa LOA


argenti infinitum pondus. hoc tempore nullum per orbem terrarum grave

bellum erat.


6infinitum pondus VLOA : pondus infinitum CIMPa : infinitum G Q Paul.

17. (1) anno urbis conditae sexcentesimo nonagesimo tertio C. Iulius

gaius Pa VLOA Paul. : gnaeus G CIM

Caesar, qui postea imperavit, cum L. Bibulo consul est factus; decreta

5est ei Gallia et Illyricum cum legionibus decem. (2) isprimos vicit

Helvetios, qui nunc Sequani appellantur, deinde vincendo per bella

gravissima usque ad Oceanum Britannicum processit. (3) domuit autem

annis novem fere omnem Galliam, quae inter Alpes,flumen Rhodanum,

Rhenum et Oceanum est et circuitu patet ad bis et tricies centena milia

10passuum. Britannis mox bellum intulit, quibus ante eum ne nomen qui-

dem Romanorum cognitum erat; eos quoque victos obsidibus acceptis

stipendiarios fecit. Galliae autem tributi nomine annuum imperavit

sestertium quadringenties Germanosquetrans Rhenum adgressus inma-

nissimis proeliis vicit. inter tot successus ter male pugnavit, apud Arver-

15nos semel praesens et absens in Germania bis; nam legati eius duo

Titurius et Aurunculeius per insidias caesi sunt.


8gaius Pa VLOA Paul. : gnaeus G CIM5primos G CIMPa Paul. : primus VLO DQ : primum A (cf. Paean. πρῶτον)3centena Paul. : sescentena G : sescenta F : DCCIMPa : centum LOA DQ : om. Veos quoque G CIPa VA Q Paul. : et eos quoque LO : eosque D7sestertium codd. : stipendium Duncker : stipendium sestertium dub. Rühlaurunculeius G CIMPa Q Paul. : arunculeius S VLO : arunculenus A

18. (1) circa eadem tempora anno urbis conditae sexcentesimo nona-

gesimo septimo M. Licinius Crassus, collega Cn. Pompeii Magni, in

consulatu secundo contra Parthos missus est et, cum circa Carras contra

20omen et auspicia dimicasset, a SurenaOrodis regis duce victus ad

postremum interfectus est cum filio clarissimo et praestantissimo iuve-

ne. (2) reliquiae exercitus per C. Cassium quaestorem servatae sunt, qui

singulari animo perditas res tanta virtute restituit, ut Persas rediens trans

Euphraten crebris proeliis vinceret.

2519. (1) hinc iam bellum civile successit exsecrandum et lacrimabile,

quo praeter calamitates, quae in proeliis acciderunt, etiam populi Roma-

ni fortuna mutata est. (2) Caesar enim rediens ex Gallia victor coepit

poscere alterum consulatum atque ita, ut sine dubietate aliqua ei defer-

retur. contradictum est a Marcello consule, a Bibulo,a Pompeio,a Cato-

30ne iussusque dimissis exercitibus ad urbem redire. propter quam iniuri-


am ab Arimino, ubi milites congregatos habebat, adversum patriam cum

exercitu venit. (3) consules cum Pompeio senatusque omnis atque uni-

versa nobilitas ex urbe fugit et in Graeciam transiit. apud Epirum,

Macedoniam,AchaiamPompeio duce senatus contra Caesarem bellum

5paravit.

20. (1) Caesar vacuam urbem ingressus dictatorem se fecit, inde

Hispanias petiit. ibi Pompeii exercitus validissimos et fortissimos cum

tribus ducibus, L. Afranio,M. Petreio,M. Varrone, superavit. (2) inde

regressusin Graeciam transiit, adversum Pompeium dimicavit. primo

regressus VLOA D Paul. : reversus G CIMPa

10proelio victus est et fugatus, evasit tamen, quia nocte interveniente

Pompeius sequi noluit, dixitque Caesar nec Pompeium scire vincere et

illo tantum die se potuisse superari. (3) deinde in Thessaliaapud

Pompei acies habuit XL milia peditum, equites in sinistro cornu

pompei G CIMPa VLOA : pompeia DPaul.

15sexcentos, in dextro quingentos, praeterea totius Orientis auxilia, totam

sexcentos G CIMPa Paul. : mille VLOA | in dextro om. VLO

nobilitatem, innumeros senatores, praetorios, consulares et qui

magnorum iam bellorum victores fuissent. Caesar in acie sua habuit

bellorum G CIMPa Paul. : populorum LOA

peditum non integra XXX milia, equites mille.

non om. VLOA Paean.

2regressus VLOA D Paul. : reversus G CIMPa2Palaeopharsalum Vinetus : paleopharsalum S : palaeofarsalum Ip.c. : paleofarsacum G CIa.c.MPa Paul. : palcofarsacum LO : palofarsacum A3pompei G CIMPa VLOA : pompeia DPaul.15sexcentos G CIMPa Paul. : mille VLOA15in dextro om. VLO6bellorum G CIMPa Paul. : populorum LOA7non om. VLOA Paean.

21. (1) numquam adhuc Romanae copiae in unum neque maiores

20neque melioribus ducibus convenerant totum terrarum orbem facile

subacturae, si contra barbaros ducerentur. (2) pugnatum tamen est

ingenti contentione victusque ad postremum Pompeius et castra eius

direpta sunt. (3) ipse fugatus Alexandriam petiit, ut a rege Aegypti, cui

tutor a senatu datus fuerat propter iuvenilem eius aetatem, acciperet

25auxilia. qui fortunam magis quam amicitiam secutus occidit Pompeium,

qui om. VLOA

caput eius et anulum Caesari misit. quo conspecto Caesaretiam lacri-

etiam om. VLOA

mas fudisse dicitur, tanti viri intuens caput et generi quondam sui.


3tamen codd. : tum Hartel, duce Ioh. Ant. fr. 103, 8 Mariev = 150,1, 56 Roberto (τότε δ᾽οὖν)25qui om. VLOA4etiam om. VLOA

22. (1) moxCaesarAlexandriam venit. ipsi quoque Ptolomaeus

mox etiam GF

parare voluit insidias, qua causa bellum regi inlatum est. victus in Nilo


6mox etiam GF


periit inventumque est corpus eius cum lorica aurea. (2) Caesar

Alexandria potitus regnum Cleopatrae dedit, Ptolomaei sorori, cum qua

consuetudinem stupri habuerat. rediens inde CaesarPharnacen,

Mithridatis Magni filium, qui Pompeio in auxilioapud Thessaliam

5fuerat, rebellantem in Ponto et multas populi Romani provincias

occupantem vicit acie, postea ad mortem coegit.


4in auxilio VLOA DQ : in auxilium CIMPa Paul. : auxilium G : auxilio Santini6vicit acie G CIMPa Paul. : provocati V : pervicacie LO : vicit in acie A

23. (1) inde Romam regressus tertio se consulem fecit cum M.

Aemilio Lepido, qui et magister equitum dic­ta­to­ri ante annum fuerat.

inde in Africam profectus est, ubi infinita nobilitas cum Iuba

10Mauretaniae rege bellum reparaverat. (2) duces autem Romani erant P.

Cornelius Scipio ex genere antiquissimo Scipionis Africani(hic etiam

socer Pompeii fuerat), M. Petreius,Q. Varus,M. Porcius Cato,L.

Cornelius Faustus,Sullae dictatoris filius. (3) contra hos commisso

contra hos om. GF

proelio post multas dimicationes victor fuit Caesar.Cato,Scipio,

15Petreius,Iuba ipsi se occiderunt. Faustus,Sullae quondam dictatoris

filius, Pompeii gener, a Caesare interfectus est.


2et  – dic­ta­to­ri A : ei m. e. dictatori Ip.c. Paul. : ei m. e. et dictator GF CIa.c.MPa : et m. e. dictator VLO3varus G CIMPa Paul. : varrus V : varro LOA Paean. (Βάρρων)4contra hos om. GF

24.post annum CaesarRomam regressus quarto se consulem fecit et

statim ad Hispaniasest profectus, ubi Pompeii filii Cn. Pompeius et

est om. G CIMPa

20ultimum apud Mundam civitatem, in quo adeo Caesar paene victus est,

ut fugientibus suis se voluerit occidere, ne post tantam rei militaris

gloriam in potestatem adulescentium natus annos sex et quinquaginta

veniret. denique reparatis suis vicit. ex Pompeii filiismaior occisus est,

reparatis codd. : revocatis Hartel (cf.

minor fugit.


2est om. G CIMPa3praeparaverant VLOA Paul. : praeparaverunt G Q : reparaverant MPa : reparaverunt C : pompei magni erant inter eos ergo I in rasura7reparatis codd. : revocatis Hartel (cf. Ioh. Ant. fr. 103, 12 Mariev = 150,1, 115 ἀνα­κα­λεϲάμενοϲ)7ex LOA Paul. : et G CIMPaa.c.7filiis LOA Paul. : filius G CIMPa D : filii V

2525.inde Caesar bellis civilibus toto orbe conpositis Romam rediit.

agere insolentius coepit et contra consuetudinem Romanae libertatis.

cum ergo et honores ex sua voluntate praestaret, qui a populo antea

deferebantur, nec senatui ad se venienti adsurgeret aliaque regia et


4deferebantur CIMPa VLOA : referebantur Paul. : adferebantur G


paene tyrannica faceret, coniuratum est in eum a sexaginta vel amplius

senatoribus equitibusque Romanis. praecipui fuerunt inter coniuratos

duo Bruti ex eo genereBruti, qui primus Romae consul fuerat et reges

eius genere Shackleton Bailey

expulerat, et C.Cassius et Servilius Casca. ergo Caesar, cum senatus die

gaius VLOA Paul. : gnaeus G : gener CIa.c.MPa

5inter ceteros venisset ad curiam, tribus et viginti vulneribus confossus

est.


7eius genere Shackleton Bailey8gaius VLOA Paul. : gnaeus G : gener CIa.c.MPa

liber VII

1. (1) anno urbis septingentesimo fere ac nono, interfecto Caesare,

civilia bella reparata sunt. percussoribus enim Caesaris senatus favebat,

Antonius consul partium Caesaris civilibus bellis opprimere eos cona-

civili bello G CIMPa

10batur. ergo turbata re publica multa Antonius scelera committens a se-

publica om. VLO

natu hostis iudicatus est. (2) missi ad eum persequendum duo consules,

est om. VLOA

Pansa et Hirtius, et Octavianus, adulescens annos X et VIII natus,

octavius G

Caesaris nepos, quem ille testamento heredem reliquerat et nomen suum

ferre iusserat (hic est qui postea Augustus est dictus et rerum potitus).

15quare profecti contra Antonium tres duces vicerunt eum. evenit tamen

ut victores consules ambo morerentur. quare tres exercitus uni Caesari

Augusto paruerunt.


3civili bello G CIMPa10publica om. VLOest om. VLOA2octavius G3testamento G CIMPa Paul. : per testamentum LOA : testamentum V

2. (1) fugatus Antonius amisso exercitu confugit ad Lepidum, qui

Caesaris magister equitum fuerat et tum militum copias grandes

20habebat, a quo susceptus est. mox Lepido operam dante Caesarpacem

post Caesar add. octavianus D

cum Antonio fecit et, quasi vindicaturus patris sui mortem, a quo per

testamentum fuerat adoptatus, Romam cum exercitu profectus extorsit,

profectus est G VLOA

ut sibi vicesimo anno consulatus daretur. (2) senatum proscripsit, cum

Antonio ac Lepidorem publicam armis tenere coepit. per hos etiam

et rem VLO DQ

25Cicero orator occisus est multique alii nobiles.


20post Caesar add. octavianus D20pacem post Antonio transpos. VLOAprofectus est G VLOA2et rem VLO DQ

3. (1) interea Brutus et Cassius interfectores Caesaris ingens bellum

moverunt. erant enim per Macedoniam et Orientem multi exercitus,


quos occupaverant. profecti sunt igitur contra eos Caesar Octavianus

occupaverunt GF CIMPa | sunt om. G CIMPa

Augustus et M.Antonius; remanserat enim ad defendendam ItaliamLe-

marcus G CIMPa Paul. : magnificus VLOA

pidus. (2) apud Philippos Macedoniaeurbem contra eos pugnaverunt.

primo proelio victi sunt Antonius et Caesar, periit tamen dux nobilitatis

5Cassius, secundo Brutum et infinitam nobilitatem, quae cum illis bellum

gesserat, victam interfecerunt. (3) ac sic inter eos divisa est res publica,

victam interfecerunt om. GF CIMPaa.c.

ut AugustusHispanias,Gallias et Italiam teneret, AntoniusAsiam,

Pontum,Orientem. (4) sed in ItaliaL. Antonius consul bellum civile

commovit, frater eius, qui cum Caesare contra Brutum et Cassium dimi-

10caverat. is apud PerusiumTusciae civitatem victus et captus est neque

perusiam G CIMPa

occisus.


3occupaverunt GF CIMPa3sunt om. G CIMPa4marcus G CIMPa Paul. : magnificus VLOA4victam interfecerunt om. GF CIMPaa.c.10perusiam G CIMPa

4.interim a Sex. PompeioCn. Pompeii Magni filio ingens bellum in

Sicilia commotum est, his qui superfuerant ex partibus BrutiCassiique,

ad eum confluentibus. bellatum per Caesarem Augustum Octavianum et

15M. Antonium adversus Sex. Pompeium est. pax postremo convenit.

pax om. GF

15pax om. GF

5.eo tempore M. Agrippain Aquitania rem prospere gessit et L.

Ventidius Bassus inrumpentes in SyriamPersas tribus proeliis vicit.

Pacorum regis Orodis filium interfecit eo ipso die, quo olim Orodes

pacorum G CIMPa : parthorum LOA Q : pastorum V D Paul.

Persarum rex per ducem SurenamCrassum occiderat. hic primus de

20Parthis iustissimum triumphum Romae egit.


3pacorum G CIMPa : parthorum LOA Q : pastorum V D Paul.

6. (1) interim Pompeius pacem rupit et navali proelio victus fugiens

ad Asiam interfectus est. Antonius, qui Asiam et Orientem tenebat, re-

pudiata sororeCaesaris Augusti OctavianiCleopatram reginam Aegypti

duxit uxorem. (2) contra Persas etiam ipse pugnavit. primis eos proeliis

25vicit, regrediens tamen fame et pestilentia laboravit et, cum instarent


3ipse  – recessit D Paul. (ὡϲανεὶ ἡττημένῳPaean.) : ipsi pro vico recessit LO : ipse pro vita recessit V : ipsi pro victoria cessit A : ipsis pro victoria cessit GF CIMPa

7.hic quoque ingens bellum civile commovit cogente uxore Cleopa-

tra regina Aegypti, dum cupiditate muliebri optat etiam in urbe regnare.

victus est ab Augusto navali pugna clara et inlustri apud Actium, qui

30locus in Epiro est; ex qua fugit in Aegyptum et desperatis rebus, cum

qua LOA Paul. : quo GF CIMPa V


30qua LOA Paul. : quo GF CIMPa V30cum G CIMPa Paul. : quod V : om. LOA


omnes ad Augustumtransirent, ipse se interemit. Cleopatra sibi aspidem

admisit et veneno eius extincta est. Aegyptusper Octavianum Augu-

stum imperio Romano adiecta est praepositusque ei C. Cornelius Gal-

gaius OA : gnaeus GF CIMPa VL Paul.

lus; hunc primum Aegyptus Romanum iudicem habuit.


transirent G CIMPa Paul. : transierunt LOA : transierint V7gaius OA : gnaeus GF CIMPa VL Paul.

58. (1) ita bellis toto orbe confectis Octavianus AugustusRomam

rediit, duodecimo anno quam consul fuerat. (2) ex eo rem publicam per

quadraginta et quattuor annos solus obtinuit; ante enim duodecim annis

cum Antonio et Lepido tenuerat. (3) ita ab initio principatus eius usque

ad finem quinquaginta et sex anni fuerunt. (4) obiit autem septuagesimo

10sexto anno morte communi in oppido CampaniaeAtella.Romaein

campo Martio sepultus, vir qui non inmerito ex maxima parte deo simi-

maxima G CIMPa Paul. : maiore V DQ : maiori LOA

lis est putatus. neque enim facile ullus eo aut in bellis felicior fuit aut in

pace moderatior. quadraginta et quattuor annis, quibus solus gessit im-

perium, civilissime vixit, in cunctos liberalissimus, in amicos fidissi-

fidissi­mus G CMPa VLOA : fidelissimus I DQ Paul.

15mus, quos tantis evexit honoribus, ut paene aequaret fastigio suo.


10atella DPaean. (Ἀτέλλῃ) : variant rell. codd. : Nola dub. Oudendorp3maxima G CIMPa Paul. : maiore V DQ : maiori LOA6fidissi­mus G CMPa VLOA : fidelissimus I DQ Paul.

9.nullo tempore ante eum magis Romana res floruit; nam exceptis

civilibus bellis, in quibus invictus fuit, Romano adiecit imperio Aegyp-

tum,Cantabriam,Dalmatiam saepe ante victam, sed penitus tunc subac-

tunc VL Paul. : tum G CIMPa OA Q

tam, Pannoniam,Aquitaniam,Illyricum,Raetiam,Vindelicos et Salas-

20sosin Alpibus, omnes Ponti maritimas civitates, in his nobilissimas

Bosphorum et Panticapaeum. vicit autem proeliisDacos.Germanorum

pantica­pae­um LOA Paean. (Παν­τικάπαιον) : panticapetum V : ante- vel anticapeum G CIMPa Pamarg.

ingentes copias cecidit, ipsos quoque trans Albimfluvium summovit,

albim CPa : alvem GF Paul. : albam LOA

qui in Barbarico longe ultra Rhenum est. hoc tamen bellum per Drusum

privignum suum administravit (sicut per Tiberium privignum alterum

sicut  – Pannonicum parenthesin esse censui

supra ripam Rheniin Gallia conlocavit. Armeniama Parthis recepit.

obsides, quod nulli antea, Persae ei dederunt. reddiderunt etiam signa

Romana, quae Crasso victo ademerant.


3tunc VL Paul. : tum G CIMPa OA Q4Salas­sos Schoonhoven : calas(s)os G CIMPa VLOA Paean. (Κάλαϲ­ϲοϲ) : talassos Paul.6pantica­pae­um LOA Paean. (Παν­τικάπαιον) : panticapetum V : ante- vel anticapeum G CIMPa : ponti cappadocem Pamarg.Paul.6multisproeliis Eussner, duce Paean. (μάχαιϲπολλαῖϲ)7albim CPa : alvem GF Paul. : albam LOA9sicut  – Pannonicum parenthesin esse censui25XL Q Paean. (τεϲϲα­ρά­κοντα χιλιάδεϲ), cf. Suet. Tib. 9,2 : quadringenta G CIMPa A Paul. : LXX V : LXCC L : CCLX O


10. (1) Scythae et Indi, quibus antea Romanorum nomen incognitum

fuerat, munera et legatos ad eum miserunt. (2) Galatia quoque sub hoc

provincia facta est, cum antea regnum fuisset, primusque eam M.

Lollius pro praetore administravit. (3) tanto autem amore etiam apud

5barbaros fuit, ut reges populi Romani amici in honorem eius conderent

civitates, quas Caesareas nominarent, sicut in Mauritania a rege Iuba et

in Palaestina, quae nunc urbs est clarissima. (4) multi autem reges ex

regnis suis venerunt, ut ei obsequerentur, et habitu Romano, togati

scilicet, ad vehiculum vel equum ipsius cucurrerunt. (5) moriens divus

10appellatus. rem publicam beatissimam Tiberio successori reliquit, qui

privignus ei, mox gener, postremo adoptione filius fuerat.

11. (1) Tiberius ingenti socordia imperium gessit, gravi crudelitate,

scelesta avaritia, turpi libidine. nam nusquam ipse pugnavit, bella per

legatos gessit suos. (2) quosdam reges ad se per blanditias evocatos

blanditias GF LOA Paul. : blanditiam CIMPa

15numquam remisit, in quibus ArchelaumCappadocem, cuius etiam

regnum in provinciae formam redegit et maximam civitatem appellari

nomine suo iussit, quae nunc Caesarea dicitur, cum Mazaca antea

nunc om. GF

vocaretur. hic tertio et vicesimo imperii anno, aetatis septuagesimo

octavo, ingenti omnium gaudio mortuus est in Campania.


4ante Tiberius add. gaius GF, sunt Ia.c., sed Ip.c. (cf. Paean. ἀλλὰ)3blanditias GF LOA Paul. : blanditiam CIMPa4nunc om. GF

2012. (1) successit ei C. Caesar, cognomento Caligula,Drusi privigni

Augusti et ipsius Tiberii nepos, sceleratissimus ac funestissimus et qui

etiam Tiberii dedecora purgaverit. (2) bellum contra Germanos suscepit

et ingressus Suebiam nihil strenue fecit. (3) stupra sororibus intulit, ex

una etiam natam filiam cognovit. (4) cum adversum cunctos ingenti

natam del. Rühl | cognovit codd. : agnovit Merula

25avaritia, libidine, crudelitate saeviret, interfectus in palatio est anno

aetatis vicesimo nono, imperii tertio, mense decimo dieque octavo.

dieque LOA Q Paul. : die G CIMPa

2natam del. Rühl2cognovit codd. : agnovit Merula3dieque LOA Q Paul. : die G CIMPa

13. (1) post hunc Claudius fuit, patruus Caligulae,Drusi qui apud

Mogontiacum monumentum habet filius, cuius et Caligula nepos erat.

erat filius LOA

hic medie imperavit multa gerens tranquille atque moderate, quaedam


2erat filius LOA


crudeliter et insulse. (2) Britanniae intulit bellum,quam nullus Romano-

insulse G CIMPa Paul. : insule LOA Q

rum post C.Caesarem attigerat, eaque devicta per Cn. Sentium et A.

gaium G CIMPa Paul. : iulium LOA

Plautium, inlustres ac nobiles viros, triumphum celebrem egit. (3) quasdam insulas etiam ultra Britanniasin Oceano positas imperio

britannias G CIMPa Paul. : britanniam LOA Q

5Romano addidit, quae appellantur Orchades.filio autem suo Britannici

nomen inposuit. (4) tam civilis autem circa quosdam amicos extitit, ut

etiam Plautium nobilem virum, qui expeditione Britannica multa

egregie fecerat, triumphantem ipse prosequeretur et conscendenti

Capitolium laevus incederet. (5) is vixit annos IV et LX, imperavit XIV.

IV et LX G CIMPa Paul. : LXIII LOA

10post mortem consecratus est divusque appellatus.


4insulse G CIMPa Paul. : insule LOA Q4britanniae intulit bellum AQ : brittanis intulit bellum CIMPa LO Paul. : bellum brittanis intulit GF4quam G LOA : quos CIMPa : quo Paul.2gaium G CIMPa Paul. : iulium LOA3britannias G CIMPa Paul. : britanniam LOA Q4IV et LX G CIMPa Paul. : LXIII LOA

14. (1) successit huicNero,Caligulae avunculo suo simillimus, qui

sumptuumque, ut qui exemplo C. Caligulae in calidis et frigidis lavaret

unguentis, retibus aureis piscaretur, quae blattinis funibus extrahebat.

aureis G CIMPa Paul. : variis LOA

15infinitam senatus partem interfecit, bonis omnibus hostis fuit. (2) ad

omnibus G CIMPa Paul. : hominibus LOA

postremum se tanto dedecore prostituit, ut et saltaret et cantaret in

prostituit G I LOA Paul. : prostravit CMPa S

scaena citharoedico habitu vel tragico. (3) parricidia multa commisit

fratre, uxore, sorore,matre interfectis. urbem Romam incendit, ut

sorore add. Duncker, duce Paean. (καὶ τὴν ἀδελφὴν)

spectaculi eius imaginem cerneret, quali olim Troia capta arserat. (4) in

20re militari nihil omnino ausus Britanniam paene amisit. nam duo sub eo

nobilissima oppida capta illic atque eversa sunt. ArmeniamParthi

illic capta LOA Q

sustulerunt legionesque Romanas sub iugum miserunt. (5) duae tamen

sub eo provinciae factae sunt, Pontus Polemoniacus concedente rege

Polemone et Alpes CottiaeCottio rege defuncto.


2deformavit et diminuit LOA (cf. Paean.κατῄϲχυνε καὶ ... ἐμείωϲε) : de­formavit et minuit Paul. : deformavit G CIMPaa.c.4aureis G CIMPa Paul. : variis LOA15omnibus G CIMPa Paul. : hominibus LOA2prostituit G I LOA Paul. : prostravit CMPa S2sorore add. Duncker, duce Paean. (καὶ τὴν ἀδελφὴν)3illic capta LOA Q

2515. (1) per haec Romano orbi execrabilis ab omnibus simul

simulque LOA

destitutus est et a senatu hostis iudicatus; cum quaereretur ad poenam,

quae poena erat talis ut nudus per publicum ductus furca capiti eius

capite LO Paul.

inserta virgis usque ad mortem caederetur atque ita praecipitaretur a

a GVLOA Paul. : e F CMPa : ex I

saxo, e palatio fugit et in suburbanoliberti sui, quod est inter Salariam

liberti LOA : se liberti G CIMPa Paul. | est om. GF CIMPa


25simulque LOA3capite LO Paul.4a GVLOA Paul. : e F CMPa : ex Iliberti LOA : se liberti G CIMPa Paul.est om. GF CIMPa


et Nomentanam viam ad quartum urbis miliarium, se interfecit. (2) aedi-

ficavitRomaethermas, quae ante Neronianae dictae nunc Alexandri-

dictae om.LOA

anae appellantur. (3) obiit tricesimo et altero aetatis anno, imperii quarto

tricesi­mo et altero G CIMPa LOA : XXXI Paul. Paean.

decimo, atque in eo omnis Augusti familia consumpta est.


6se interfecit G CIMPaPaul. : interfectus est LOA6is aedi­ficavit LOA2dictae om.LOA3tricesi­mo et altero G CIMPa LOA : XXXI Paul. Paean.

516. (1) huicSer.Galba successit, antiquissimae nobilitatis senator,

servius CIMPa Paul. : servilius LOA S : servilis G

cum septuagesimum et tertium annum ageret aetatis, ab Hispanis et

Gallis imperator electus, mox ab universo exercitu libenter acceptus. (2) nam privata eius vita insignis fuerat militaribus et civilibus rebus; saepe

probata G

consul, saepe pro consule, frequenter dux in gravissimis bellis. huius

proconsul GF IM

10breve imperium fuit et quod bona haberet exordia, nisi ad severitatem

propensior videretur. (3) insidiis tamen Othonisoccisus est imperii

mense septimo. iugulatus in foro Romae sepultusque in hortis suis, qui

sunt Aurelia via non longe ab urbe Roma.


5servius CIMPa Paul. : servilius LOA S : servilis G3probata G3vita om. Ga.c.F (virtute Gp.c.)3saepe consul om. G2proconsul GF IM

17. (1) Otho occiso Galba invasit imperium, materno genere nobilior

lucius otho GF Paul.

15quam paterno, neutro tamen obscuro. (2) in privata vita mollis et Neroni

et Neroni familiaris om. G CIMPa

familiaris, in imperio documentum sui non potuit ostendere. (3) nam

cum isdem temporibus, quibus OthoGalbam occiderat, etiam Vitellius

factus esset a Germanicianis exercitibus imperator, bello contra eum

20tes tamen copias ad bellum haberet, sponte semet occidit. petentibus

semet ipsum LOA | et petentibus G CIMPa

militibus, ne tam cito de belli desperaret eventu, cum tanti se non esse

dixisset, ut propter eum bellum civile moveretur, voluntaria morte obiit

tricesimo et octavo aetatis anno, nonagesimo et quinto imperii die.

nonagesimo et quinto G CIMPa Paul. : XXV LOA

4lucius otho GF Paul.15et Neroni familiaris om. G CIMPa4esset ingen­tes GF CIMPa Paul. : esset cum plures LOA (cf. Paean. πλείονοϲ) : est et, cum plures Duncker (deleto cum ante apud)20semet ipsum LOA20et petentibus G CIMPa8nonagesimo et quinto G CIMPa Paul. : XXV LOA

18. (1) dein Vitellius imperio potitusest, familia honorata magis

imperio potitus CIMPa A Paul. : imperii potitus LOG

25quam nobili. nam pater eius non admodum clare natus tres tamen ordi-

narios gesserat consulatus. (2) hic cum multo dedecore imperavit et gra-

vi saevitia notabilis, praecipue ingluvie et voracitate, quippe cum de die

saepe quarto vel quinto feratur epulatus. (3) notissima certe cena memo-

riae mandata est, quam eiVitellius frater exhibuit, in qua super ceteros


9imperio potitus CIMPa A Paul. : imperii potitus LO : in imperio positus G9est LOA Paul. : et G : ex CIMPa


sumptus duo milia piscium, septem milia avium adposita traduntur.

duo milia codd. : διϲμυρίουϲ Paean.

etiam exequias Neronis, quae humiliter sepultae fuerant, honoraret, a

Vespasiani ducibus occisus est interfecto prius in urbeSabino Vespasia-

5ni imperatoris fratre, quem cum Capitolio incendit. (5) interfectus autem

est magno dedecore: tractus per urbem Romam publice, nudus, erecto

coma capite et subiecto ad mentum gladio stercore in vultum et pectus

capitis CIMPa S

ab omnibus obviis adpetitus, postremo iugulatus et in Tiberim deiectus,

etiam communi caruit sepultura. (6) periit autem aetatis anno septimo et

10quinquagesimo, imperii mense octavo et die uno.


3duo milia codd. : διϲμυρίουϲ Paean.4id  – ferret Paul. : id adeo se praeferret Q : id adeo per se ferret LO : adeo se prae­fer­ret A : ideo se praeferret G CI Patext. (id adeo Pamarg.) : se praeferret M2magno dedecore CIMPa Paul. : dedecore G : et cum magno dedecore LOA3capitis CIMPa S3in vultum G CIMPa : involutum LO : in vultu A : involuto Paul.

19. (1) Vespasianushuic successit factus apud Palaestinam impera-

apud Palaestinam LOA Paul. : palaestinae G CIMPa

tor, princeps obscure quidem natus, sed optimis conparandus, privata

vita inlustris, ut qui a Claudioin Germaniam et deinde in Britanniam

missus tricies et bis cum hoste conflixerit, duas validissimas gentes,

15viginti oppida, insulam VectamBritanniae proximam imperio Romano

adiecerit. (2) Romae se in imperio moderatissime gessit. pecuniae tan-

tum avidior fuit, ita ut eam nulli iniuste auferret. quam cum omni dili-

gentiae provisione colligeret, tamen studiosissime largiebatur, praecipue

indigentibus. nec facile ante eum cuiusquam principis vel maior est

20liberalitas comperta vel iustior. placidissimae lenitatis, ut qui maiestatis

quoque contra se reos non facile punierit ultra exilii poenam. (3) sub

punierit G IMPa Paul. : punieret LOA

hoc Iudaea Romano accessit imperio et Hierosolyma, quae fuit urbs

nobilissima Palaestinae. (4) Achaiam,Lyciam,Rhodum,Byzan­tium,

Samum, quae liberae ante id tempus fuerant, item Thraciam,Cili­ciam,

25Commagenen, quae sub regibus amicis egerant, in provinciarum

formam redegit.


3apud Palaestinam LOA Paul. : palaestinae G CIMPa6punierit G IMPa Paul. : punieret LOA

20. (1) offensarum et inimicitiarum inmemor fuit, convicia a

et om.G LOA

causidicis et philosophis in se dicta leviter tulit, diligens tamen coercitor

disciplinae militaris. (2) hic cum filio Titode Hierosolymis triumphavit.

30per haec cum senatui, populo, postremo cunctis amabilis ac iucundus

et populo G IMPa A

esset, profluvio ventris extinctus est in villa propriacirca Sabinos,


et om.G LOA30et populo G IMPa A


annum agens aetatis sexagesimum nonum, imperii nonum et diem septi-

mum, atque inter divos relatus est. (3) genituram filiorum ita cognitam

habuit, ut, cum multae contra eum coniurationes fierent, quas patefactas

ingenti dissimulatione contempsit, in senatu dixerit aut filios sibi

5successuros aut neminem.

successuros G Ip.c. LOA Paul. : successores CIa.c.MPa

4agens aetatis L Paul. : aetatis agens OA : agens G MPa : habens I5successuros G Ip.c. LOA Paul. : successores CIa.c.MPa

21. (1) huicTitus filius successit, qui et ipse Vespasianus est dictus,

vir omnium virtutum genere mirabilis adeo, ut „amor et deliciae humani

generis“ (Suet. Tit. 1) diceretur, facundissimus, bellicosissimus, mode-

mode­ratissimus om. GF CIMPa

ratissimus. causas Latine egit, poemata et tragoedias Graece conposuit.

10(2) in oppugnatione Hierosolymorum sub patre militans duodecim pro-

hierosolymorum Paul. : -arum rell. codd.

pugnatores duodecim sagittarum confixit ictibus. Romae tantae civilita-

tis in imperio fuit, ut nullum omnino puniret, convictos adversum se

puniret codd. : punierit Hartel | sese G CIPa

coniurationis dimiserit et in eadem familiaritate quam antea habuerit.

dimiserit CIMPa LOA : redemissent G : dimisit Paul. et dimiserit F

(3) facilitatis et liberalitatis tantae fuit, ut, cum nulli quicquam negaret

et liberalitatis om. GF CIMPa

15et ab amicis reprehenderetur, responderit nullum tristem debere ab

imperatore discedere; praeterea, cum quadam die in cena recordatus

fuisset nihil se illo die cuiquam praestitisse, dixerit: „amici, hodie diem

cuiquam CIMPa LOA : quicquam GF Paul.

perdidi.“ (Suet. Tit. 8) (4) hic Romaeamphitheatrum aedificavit et quin-

que milia ferarum in dedicatione eius occidit.


3mode­ratissimus om. GF CIMPa10hierosolymorum Paul. : -arum rell. codd.3puniret codd. : punierit Hartel3sese G CIPa4dimiserit CIMPa LOA : redemissent G : dimisit Paul. et dimiserit F4quam G Paul. : qua CIMPa LOA4habuerit G CIMPa Paul. : habuerat receperit LOAet liberalitatis om. GF CIMPa4cuiquam CIMPa LOA : quicquam GF Paul.

2022. (1) per haec inusitato favore dilectus morbo periit in ea, qua

pater,villa post biennium et menses octo, dies viginti, quam imperator

erat factus, aetatis anno altero et quadragesimo. (2) tantus luctus eo

mortuo publicus fuit, ut omnes tamquam in propria doluerint orbitate.

senatus obitu ipsius circa vesperam nuntiato nocte inrupit in curiam et

25tantas ei mortuo laudes gratiasque congessit, quantas nec vivo umquam

egerat nec praesenti. inter divos relatus est.


3altero et quadragesimo G CIMPa Paul. : XLII LOA : ἑνὸϲ πρὸϲ τοῖϲ τεϲϲα­ρά­κονταPaean.

23. (1) Domitianus mox accepit imperium, frater ipsius iunior, Nero-

ni aut Caligulae aut Tiberio similior quam patri vel fratri suo. primis

tamen annis moderatus in imperio fuit, mox ad ingentia vitia progressus

30libidinis, iracundiae, crudelitatis, avaritiae, tantum in se odii concitavit,


ut merita et patris et fratris aboleret. (2) interfecit nobilissimos e senatu.

dominum se et deum primus appellari iussit. nullam sibi nisi auream et

argenteam statuam in Capitolio passus est poni. (3) consobrinos suos in-

poni ante passus est transpos. LOA Q

terfecit. superbia quoque in eo execrabilis fuit. (4) expeditiones quattuor

5habuit, unam adversum Sarmatas, alteram adversum Cattos, duas adver-

cattos G CIMPa Paul. : gothos vel gothios LOA

sum Dacos.de DacisCattisque duplicem triumphum egit, de Sarmatis

solam lauream usurpavit. multas tamen calamitates isdem bellis passus

est; nam in Sarmatia legio eius cum duce interfecta est et a DacisOppi-

oppius Q Paul. : appium G : appius CIMPa : ulpius LOA

usSabinus consularis et Cornelius Fuscus praefectus praetorio cum ma-

10gnis exercitibus occisi sunt. (5) Romae quoque multa opera fecit, in his

Capitolium et forum transitorium,divorum porticus,Iseum ac Sera-

isium S LOA Q Paul. Paean. (Ἴϲιον)

peum et stadium. (6) verum cum ob scelera universis exosus esse

coepisset, interfectus est suorum coniuratione in palatio anno aetatis

15re per vespillones exportatum et ignobiliter est sepultum.


3poni ante passus est transpos. LOA Q5cattos G CIMPa Paul. : gothos vel gothios LOA3cattisque G CIMPa Paul. : gothis quidem LO : gothisque Aoppius Q Paul. : appium G : appius CIMPa : ulpius LOA2isium S LOA Q Paul. Paean. (Ἴϲιον)2serapium Q Paean. (Ϲεράπιον)3quadragesimo Schoonhoven (cf. Paean. τεϲϲαρα­κοϲτῷ) : tricesimo codd. (cf. Ioh. Ant. fr. 134 Mariev = 190,1 Roberto εʹ καὶ λʹ γεγο­νὼϲ ἔτη)

liber VIII

1. (1) anno octingentesimo et quinquagesimo ab urbe condita, Vetere

et Valente consulibus, res publica ad prosperrimum statum rediit bonis

principibus ingenti felicitate commissa. Domitiano enim exitiabili

tyranno Nerva successit, vir in privata vita moderatus et strenuus,

20nobilitatis mediae; qui senex admodum operam dante Petronio Secundo

praefecto praetorio, item Parthenio interfectore Domitiani imperator est

praetorio om. LOA

factus. aequissimum se et civilissimum praebuit. (2) rei publicae divina

et civilissimum om. LOA

provisione consuluit Traianum adoptando. mortuus est Romae post


6praetorio om. LOA7et civilissimum om. LOA


annum et quattuor menses imperii sui ac dies octo, aetatis septuagesimo

et altero anno, atque inter divos relatus est.


3septuagesimo et altero G CIMPa Paul. : XXII LO : ἑνὶ καὶ ἑβδομηκοϲτῷPaean.

2. (1) successit eiUlpius Crinitus Traianus natus Italicaein Hispa-

nia, familia antiqua magis quam clara. nam pater eius primum consul

nam om. GF

5fuit. imperator autem apud Agrippinamin Galliis factus est. rem publi-

cam ita administravit, ut omnibus principibus merito praeferatur, inusi-

virinusi­tatae Hartel

tatae civilitatis et fortitudinis. (2) Romani imperii, quod post Augustum

fortitudinis fuitSchoonhoven

defensum magis fuerat quam nobiliter ampliatum, fines longe lateque

diffudit. urbes trans Rhenumin Germaniareparavit.DaciamDecibalo

praeparavit GF CIMPa

10victo subegit, provincia trans Danubium facta in his agris, quos nunc

Taifali,Victohali et Tervingi habent. ea provincia decies centena milia

passuum in circuitu tenuit.


2nam om. GF4virinusi­tatae Hartelfortitudinis fuitSchoonhoven3praeparavit GF CIMPa3decibalo GF CIMPa Paul. (ΔεκίβαλλονPaean.) : decebalo S LOA

3. (1) Armeniam, quam occupaverant Parthi, recepit Parthomasiri

occiso, qui eam tenebat. Albanis regem dedit. Hiberorum regem et Sau-

15romatarum et Bosphoranorum et Arabum et Osdroenorum et Colcho-

rum in fidem accepit. Carduenos,Marcomedos occupavit et Anthemusi-

anthemusium codd. : Ἀνθεμουϲίαν Paean.

um, magnam Persidis regionem, Seleuciam,Ctesiphontem,Babylonem.

Messenios vicit ac tenuit. (2) usque ad Indiae fines et mare rubrum

accessit atque ibi tres provincias fecit, Armeniam,Assyriam,Mesopota-

20miam, cum his gentibus, quae Madenam attingunt. Arabiam postea in

provinciae formam redegit. in mari rubro classem instituit, ut per eam

Indiae fines vastaret.


7parthomasiri LOA, variant rell. codd.4anthemusium codd. : Ἀνθεμουϲίαν Paean.

4.gloriam tamen militarem civilitate et moderatione superavit Ro-

mae et per provincias aequalem se omnibus exhibens, amicos salutandi

25causa frequentans vel aegrotantes vel cum festos dies habuissent,

convivia cum isdem indiscreta vicissim habens, saepe in vehiculis

eorum sedens, nullum senatorum laedens, nihil iniustum ad augendum

senatorum VLOA Paul. : senatorem G CMPa : senator Ia.c.

fiscum agens, liberalis in cunctos, publice privatimque ditans omnes et

honoribus augens, quos vel mediocri familiaritate cognovisset, per

30orbem terrarum aedificans multa, inmunitates civitatibus tribuens, nihil

non tranquillum et placidum agens, adeo ut omni eius aetate unus


senatorum VLOA Paul. : senatorem G CMPa : senator Ia.c.7per orbem t. a. multa Eussner : orbem t. a. multa codd. : urbes orbe t. a. multas dub. Mommsen


senator damnatus sit atque is tamen per senatum ignorante Traiano. ob

haec per orbem terrarum deo proximus nihil non venerationis meruit et

vivus et mortuus.

5. (1) inter alia dicta hoc ipsius fertur egregium: amicis enim culpan-

5tibus, quod nimium circa omnes communis esset, respondit talem se im-

peratorem esse privatis, quales esse sibi imperatores privatus optasset.

(2) post ingentem igitur gloriam belli domique quaesitam e Perside

rediens apud SeleuciamIsauriae profluvio ventris extinctus est. obiit

autem aetatis anno sexagesimo tertio, mense nono, die quarto, imperii

10nono decimo, mense sexto, die quinto decimo. inter divos relatus est.

nono PaLOA : uno GF Paul. : primo CIM S

solus omnium intra urbem sepultus est. ossa conlata in urnam auream in

solus G Paul. : et solus LOA Q : solusque IMPa

pedes habet. (3) huius tantum memoriae delatum est, ut usque ad

nostram aetatem non aliter in senatu principibus adclametur nisi

15„felicior Augusto, melior Traiano“. adeo in eo gloria bonitatis obtinuit,

ut vel adsentantibus vel vere laudantibus occasionem magnificentissimi

praestet exempli.


10nono PaLOA : uno GF Paul. : primo CIM Ssolus G Paul. : et solus LOA Q : solusque IMPa6CXLIV G CIMPa S LO Q (cf. Paean. τεϲϲαράκοντα καὶ τεϲϲά­ρων) : CLXIIII A : CXL Paul. (cf. Cassiod. chron. 766)4vel vere laudantibus Q Paul. : vel re vel laudantibus G : vel laudantibus CIMPa A : om. LO

6. (1) defuncto TraianoAelius Hadrianus creatus est princeps, sine

aliqua quidem voluntate Traiani, sed operam dante PlotinaTraiani

20uxore; nam eumTraianus, quamquam consobrinae suae filium, vivus

noluerat adoptare. natus et ipse Italicaein Hispania.(2)quiTraiani

gloriae invidens statim provincias tres reliquit, quas Traianus addiderat,

et de Assyria,Mesopotamia,Armenia revocavit exercitus ac finem

imperii esse voluit Euphraten. idem de Dacia facere conatum amici

25deterruerunt, ne multi cives Romani barbaris traderentur, propterea quia

Traianus victa Dacia ex toto orbe Romano infinitas eo copias hominum

transtulerat ad agros et urbes colendas. Dacia enim diuturno bello

Decibali viris fuerat exhausta.

7. (1) pacem tamen omni imperii sui tempore habuit, semel tantum

30per praesidem dimicavit. (2) orbem Romanum circumiit. multa aedi-


ficavit. facundissimus Latino sermone, Graeco eruditissimus fuit. non

magnam clementiae gloriam habuit, diligentissimus tamen circa aera-

rium et militum disciplinam. (3) obiitin Campaniamaior sexagenario,

5senatus ei tribuere noluit divinos honores, tamen cum successor ipsius

T. Aurelius AntoninusFulvius hoc vehementer exigeret et universi

antoninus G cum Pauli cod. Perusino H 75 : antonius rell. codd.

senatores palam resisterent, tandem obtinuit.


2die  – nono die vicesimo nono Schoonhoven : die viginti novem LOA : die vicesimo GF CIPa Paul. : die nono Q(cf. Paean. ἡμέραϲ ἐννέα)4antoninus G cum Pauli cod. Perusino H 75 : antonius rell. codd.4universi codd. : diversi dub. Dunker

8. (1) ergo Hadriano successit T. Antoninus Fulvius Boionius, idem

Titus Sylburg : marcus codd. (om. I et Paean.)

etiam Pius nominatus, genere claro, sed non admodum vetere, vir insi-

10gnis et qui merito Numae Pompilio conferatur, ita ut RomuloTraianus

aequetur. (2) vixit ingenti honestate privatus, maiore in imperio, nulli

acerbus, cunctis benignus, in re militari moderata gloria, defendere ma-

gis provincias quam amplificare studens, viros aequissimos ad admini-

strandam rem publicam quaerens, bonis honorem habens, inprobos sine

15aliqua acerbitate detestans, regibus amicis venerabilis non minus quam

terribilis, adeo ut barbarorum plurimae nationes depositis armis ad eum

plurimae Ip.c. LOA Paul. : primae GF CIa.c.MPa

controversias suas litesque deferrent sententiaeque parerent. (3) hic ante

sententiaeque parerent om. LOA

imperium ditissimus opes quidem omnes suas stipendiis militum et

circa amicos liberalitatibus minuit, verum aerarium opulentum reliquit.

20Pius propter clementiam dictus est. (4) obiitapud Lorium villam suam

miliario ab urbe duodecimo, vitae anno septuagesimo tertio, imperii

tertio G CIMPa : octavo LOA : septimo Paul.

vicesimo tertio, atque inter divos relatus est et merito consecratus.


6Titus Sylburg : marcus codd. (om. I et Paean.)4maiore G CIMPa LOA : maior Paul. (cf. Suda α 2762 καὶ κατὰ τὴν ἡγεμονίαν ἀμείνων ἔδοξεν εἶναι)6plurimae Ip.c. LOA Paul. : primae GF CIa.c.MPa7sententiaeque parerent om. LOA2tertio G CIMPa : octavo LOA : septimo Paul.3divos CIMPa LOA : deos GF cum nonnullis Pauli codd.

9. (1) post hunc imperavit M. Antoninus Verus haud dubie nobilissi-

verus APaul. Paean. (Οὔηροϲ) : servus LO : om. G CIMPa

mus, quippe cum eius origo paterna a Numa Pompilio,maternaa Solen-

a Numa Pompilio materna om. G CIMPa

25tino rege penderet, et cum eo L. Annius Antoninus Verus. (2) tumque

Annius om. GF Paean.

primum Romana res publica duobus aequo iure imperium administran-

tibus paruit, cum usque ad eum singulos semper habuisset Augustos.


4verus APaul. Paean. (Οὔηροϲ) : servus LO : om. G CIMPa2a Numa Pompilio materna om. G CIMPa25Annius om. GF Paean.25verus CIMPa LOA : severus GF Paul.25tumque LOA Q Paul. : tuncque G CIMPa


10. (1) hi et genere inter se coniuncti fuerunt et adfinitate. nam

Verus Annius AntoninusM. Antoninifiliam in matrimonium habuit, M.

autemAntoninus gener Antonini Pii fuit per uxorem Galeriam

autem om. LOA

Faustinam iuniorem, consobrinam suam. (2) hi bellum contra Parthos

5gesserunt, qui post victoriam Traiani tum primum rebellaverant. Verus

Antoninus ad id profectus est. qui Antiochiae et circa Armeniam agens

multa per duces suos et ingentia patravit. SeleuciamAssyriae urbem

suos om. Ι LOA

nobilissimam cum quadringentis milibus hominum cepit; Parthicum

triumphum revexit. cum fratre eodemque socero triumphavit. (3) obiit

10tamen in Venetia, cum a Concordia civitateAltinum proficisceretur et

cum fratre in vehiculo sederet, subito sanguine ictus, casu morbi, quem

Graeci apoplexin vocant. (4) vir ingenii parum civilis, reverentia tamen

fratris nihil umquam atrox ausus. cum obisset undecimo imperii anno,

inter deos relatus est.


3autem om. LOA3galeriam G CIM Paul. caleariam Pa : valeriam LOA4suos om. Ι LOA

1511. (1) post eumM. Antoninus solus rem publicam tenuit, vir quem

mirari facilius quis quam laudare possit. a principio vitae tranquillissi-

a om. GF

mus, adeo ut ex infantia quoque vultum nec ex gaudio nec ex maerore

ex‌1GF CIMPa : in LOA : ab Paul.

mutaverit. philosophiae deditus Stoicae, ipse etiam non solum vitae mo-

ribus, sed etiam eruditione philosophus. (2) tantae admirationis adhuc

20iuvenis, ut eum successorem paraverit Hadrianus relinquere, adoptato

tamen Antonino Pio generum ei idcirco esse voluerit, ut hoc ordine ad

imperium perveniret.


2a om. GF3ex‌1GF CIMPa : in LOA : ab Paul.

12. (1) institutus est ad philosophiam per Apollonium Chalcedoni-

um, ad scientiam litterarum Graecarum per ChaeronensemPlutarchi

SextumChaeronensem Egnatius

25nepotem, Latinas autem eum litteras Fronto orator nobilissimus docuit.

eum om. G

hic cum omnibus Romae aequo iure egit, ad nullam insolentiam elatus

est imperii fastigio, liberalitatis promptissimae. (2) provincias ingenti

est om. G CIMPa

benignitate et moderatione tractavit. contra Germanos eo principe res

et om. G CMPaa.c. Paul.

feliciter gestae sunt, bellum ipse unum gessit Marcomannicum, sed

30quantum nulla memoria fuit, adeo ut Punicis conferatur. nam eo gravius


2SextumChaeronensem Egnatius25eum om. Gest om. G CIMPa2et om. G CMPaa.c. Paul.30nam eo Paul. Pap.c.: nam et Q : nam GF CIMPaa.c. : quod ergo LOA


est factum, quod universi exercitus Romani perierant. sub hoc enim

perierant CIMPa Paul. : pergent G : perierunt LOA

tantus casus pestilentiae fuit, ut post victoriam Persicam Romae ac per

Italiam provinciasque maxima hominum pars, militum omnes fere

copiae languore defecerint.


perierant CIMPa Paul. : pergent G : perierunt LOA

513. (1) ingenti ergo labore et moderatione, cum apud Carnuntum iugi

triennio perseverasset, bellum Marcomannicum confecit, quod cum his

Quadi,Vandali,Sarmatae,Suebi atque omnis barbaria commoverat.

Suebi Droysen : suevi codd.

multa hominum milia interfecit ac Pannoniis servitio liberatis Romae

rursus cum Commodo Antonino filio suo, quem iam Caesarem fecerat,

10triumphavit. (2) ad huius belli sumptum cum aerario exhausto largitio-

sumptum G CIMPa Paul. : usum LOA

nes nullas haberet neque indicere provincialibus aut senatui aliquid

vellet, instrumentum regii cultus facta in foro divi Traiani sectione

distraxit, vasa aurea, pocula crystallina et murrina, uxoriam ac suam

sericam et auream vestem, multa ornamenta gemmarum. ac per duos

et om. GF CMPa

15continuos menses ea venditio habita est multumque auri redactum. post

victoriam tamen emptoribus pretia restituit, qui reddere conparata

voluerunt; molestus nulli fuit, qui maluit semel empta retinere.


3Suebi Droysen : suevi codd.10sumptum G CIMPa Paul. : usum LOAet om. GF CMPa

14. (1) hic permisit viris clarioribus, ut convivia eodem cultu, quo

ipse, et ministris similibus exhiberent. in editione munerum post victo-

20riam adeo magnificus fuit, ut centum simul leones exhibuisse tradatur.

(2) cum igitur fortunatam rem publicam et virtute et mansuetudine

reddidisset, obiit XVIII imperii anno, vitae LXI, et omnibus certatim

LXI LOA Paul. : LX GF CIMPa

adnitentibus inter divos relatus est.


2LXI LOA Paul. : LX GF CIMPa

15.huius successor L. Antoninus Commodus nihil paternum habuit,

25nisi quod contra Germanos feliciter et ipse pugnavit. Septembrem men-

quod om.G CIMPa | septembrem codd. : ΝοέμβριονPaean.

sem ad nomen suum transferre conatus est, ut Commodus diceretur. sed

luxuria et obscenitate depravatus gladiatoriis armis saepissime in ludo,

deinceps etiam in amphitheatro cum huiusmodi hominibus dimicavit.

obiit morte subita atque adeo, ut strangulatus vel veneno interfectus


25quod om.G CIMPa25septembrem codd. : ΝοέμβριονPaean.4depravatus IPamarg. A Paul. : pravatus O : privatus G CMPaa.c. L Q (cf. Oros. hist. 7,16,2)dimicavit CIMPa Paul. : se dimicavit G : saepe dimicavit LOA


putetur,cum annis XII post patrem et VIII mensibus imperasset, tanta

putaretur LOA

execratione omnium, ut hostis generis humani etiam mortuus iudicare-

tur.


7putaretur LOA

16.huic successit Pertinax grandaevus, ut qui septuagenariam atti-

5gisset aetatem, praefecturam urbi tum agens, ex senatus consulto impe-

rare iussus. octogesimo die imperii praetorianorum militum seditione et

Iuliani scelere occisus est.


ut qui Schoonhoven : et qui GF CIMPa Paul. : iam et qui LOA (cf. Paean. ἤδη)

17.post eum Salvius Iulianus rem publicam invasit, vir nobilis et

iure peritissimus, nepos Salvii Iuliani qui sub divo Hadriano perpetuum

10conposuit edictum. victus est a Severoapud Mulvium pontem,inter-

fectusin palatio.vixit mensibus septem, postquam coeperat imperare.

18. (1) hinc imperii Romani administrationem Septimius Severus

romani LOA Q Paul. : summam F : somni G : omnis CIMPa

accepit, oriundus ex Africa,provincia Tripolitana,oppido Lepti. solus

omni memoria et ante et postea ex Africa imperator fuit. (2) hic primum

15fisci advocatus, mox militaris tribunus, per multa deinde et varia officia

atque honores usque ad administrationem totius rei publicae venit. (3) Pertinacem se appellari voluit in honorem eius Pertinacis, qui a Iuliano

fuerat occisus. parcus admodum fuit, natura saevus. (4) bella multa et

feliciter gessit. Pescennium Nigrum, qui in Aegypto et Syria

20rebellaverat, apud Cyzicum interfecit. Parthos vicit et Arabas interiores

et Adiabenos.Arabas eo usque superavit, ut etiam provinciam ibi

faceret. idcirco Parthicus, Arabicus, Adiabenicus dictus est. multa toto

orbe Romano reparavit. sub eo etiam Clodius Albinus, qui in occidendo

Pertinace socius fuerat Iuliano, Caesarem se in Gallia fecit victusque

25apud Lugdunum et interfectus.


romani LOA Q Paul. : summam F : somni G : omnis CIMPa20et Arabas interiores et Adiabenos om. GF CIMPaa.c. S4adiabenos Q Paean.(Ἀδιαβηνῶν) : azabenos LO Paul. : arabenos Aadiabenicus Q Paean.(Ἀδιαβηνικόϲ) : azabinicus APaul. : aiabinicus LO : om.G CIMPa

19. (1) Severus tamen praeter bellicam gloriam etiam civilibus

studiis clarus fuit et litteris doctus; philosophiae scientiam ad plenum

adeptus. novissimum bellum in Britannia habuit, utque receptas

30a mari ad mare duxit. (2) decessitEboraci admodum senex, imperii


4CXXXII GF CIMPa S A QPaean. (δύο καὶ τριάκοντα πρὸϲ τοῖϲ ἑκατὸν ϲημείοιϲ), cf. Oros. hist. 7,17,7 : EXXXII LO : variant Pauli codd.30duxit Q : deduxit G CIMPa Paul. : reduxit LOA


anno sexto decimo, mense tertio. (3) divus appellatus est.nam filios

duos successores reliquit, Bassianum et Getam, sed Bassiano Antonini

nomen a senatu voluit inponi. itaque dictus est M. Aurelius Antoninus

Bassianuspatrique successit. nam Geta hostis publicus iudicatus

5confestim periit.


2antenam lacunam esse censuit Dietsch : postquam Duncker

20. (1) M. igitur Aurelius Antoninus Bassianus, idemque Caracalla,

morum fere paternorum fuit, paulo asperior et minax. opus Romae

memorabile. inpatientis libidinis, qui novercam suam Iuliam uxorem

10duxerit. (2) defunctus estin Osdroenaapud Edessam moliens adversum

Parthos expeditionem anno imperii sexto, mense secundo, vix egressus

quadragesimum tertium annum. funere publico elatus est.


3lavacri quae antoninianae G IM : lavacra q. a. F cum Pauli cod. Vat. Lat. 7312 : lavacri quae antonianae LOA Q Paul. : lavacrique antoniniani Pa : lavacra, quae Antoniniana Duncker : lavacri, quae thermae Antoninianae Rühl duce Cellario

21.deinde Opilius Macrinus, qui praefectus praetorio erat, cum filio

Diadumeno facti imperatores nihil memorabile ex temporis brevitate

15gesserunt. nam imperium eorum duum mensium et unius anni fuit.

seditione militari ambo pariter occisi sunt.

22.creatus est post hos M. Aurelius Antoninus. hic Antonini

Caracallae filius putabatur; sacerdos autem Heliogabali templi erat. is

cum Romam ingenti et militum et senatus expectatione venisset, probris

20se omnibus contaminavit. inpudicissime et obscenissime vixit

biennioque post et octo mensibus tumultu interfectus est militari et cum


6symiasera F : symia seram G : symia syra LOA : simia serena S : simia sera Pa : suria sera Paul. : Ϲυμία ϹευήραPaean.

23.successit huicAurelius Alexander, ab exercitu Caesar, a senatu

Augustus nominatus, iuvenis admodum; susceptoque adversus Persas

25bello Xerxen eorum regem gloriosissime vicit. militarem disciplinam

severissime rexit. quasdam tumultuantes legiones integras exauctoravit.

adsessorem habuit vel scrinii magistrum Ulpianum iuris conditorem.

Romae quoque favorabilis fuit. periitin Gallia militari tumultu tertio

decimo imperii anno et die nono.in Mamaeam matrem suam unice pius.

nono LOA : octavo G CIMPa Paul.

7nono LOA : octavo G CIMPa Paul.


liber IX

1.post huncMaximinus ex corpore militari primus ad imperium

maximianus GF LA

accessit sola militum voluntate, cum nulla senatus intercessisset

auctoritas neque ipse senator esset. is bello adversus Germanos feliciter

neque LOA Paul. : ne G : nec CIMPa

gesto cum a militibus imperator esset appellatus, a PupienoAquileiae

aquileia GF CMPa Paul.

5occisus est, deserentibus eum militibus suis, cum filio adhuc puero, cum

quo imperaverat triennio et paucis diebus.


8maximianus GF LA3neque LOA Paul. : ne G : nec CIMPa4aquileia GF CMPa Paul.

2. (1) postea tres simul Augusti fuerunt, Pupienus,Balbinus,Gordia-

nus, duo superiores obscurissimo genere, Gordianus nobilis, quippe

cuius pater, senior Gordianus, consensu militum, cum proconsulatum

10Africae gereret, Maximino imperante princeps fuisset electus. (2) itaque

maximiano GF LA Paul.

cum Romam venissent Balbinus et Pupienus,in palatio interfecti sunt,

soli Gordiano imperium reservatum. Gordianus admodum puer cum

TranquillinamRomae duxisset uxorem, Ianum Geminum aperuit et ad

Orientem profectus Parthis bellum intulit, qui iam moliebantur erum-

(3) rediens haud longe a Romanis finibusinterfectus est fraude Philippi,

qui post eum imperavit. miles ei tumulum vicesimo miliario a Circesio,

quod castrum nunc Romanorum est Euphratae inminens, aedificavit,

exequias Romam revexit, ipsum divum appellavit.


10maximiano GF LA Paul.15persas CIMPa LOA Paul. Paean. (Πέρϲαϲ) : parthos G (cf. Oros. hist. 7,19,4 et Ioh. Ant. fr. 171 Mariev = 225 Roberto Παρθικάϲ)2circesio LOA (cf. Paean. Κιρκηϲίου) : circenso G : circesso CIMPa Paul.

203.Philippi duo, filius ac pater,Gordiano occiso imperium invaserunt

atque exercitu incolumi reducto ad Italiamex Syria profecti sunt. his

imperantibus millesimus annus Romae urbis ingenti ludorum apparatu

spectaculorumque celebratus est. ambo deinde ab exercitu interfecti

sunt, senior PhilippusVeronae,Romaeiunior; annis quinque imperave-

25runt. inter divos tamen relati sunt.


4spectaculorumque LOA Paul. : spectaculorum G CMPa : et spectaculorum I

4.post hos Deciuse Pannonia inferiore,Budaliae natus, imperium

sumpsit. bellum civile, quod in Gallia motum fuerat, oppressit. filium

suum Caesarem fecit. Romaelavacrum aedificavit. cum biennio impe-


rassent ipse et filius, uterque in barbarico interfecti sunt. inter divos

barbarico solo CIMPa

relati.


4barbarico solo CIMPa4inter divos relati CIMPa : inter divos referri G : senior meruit inter divos referri LOA Q : variant Pauli codd.

5.mox imperatores creati sunt Gallus Hostilianus et Galli filius

Volusianus. sub his Aemilianusin Moesia res novas molitus est; ad

5quem opprimendum cum ambo profecti essent, Interamnae interfecti

sunt non conpleto biennio. nihil omnino clarum gesserunt. sola pestilen-

tia et morbis atque aegritudinibus notus eorum principatus fuit.

6.Aemilianus obscurissime natus obscurius imperavit ac tertio men-

se extinctus est.

107.hinc Licinius Valerianusin Raetia et Norico agens ab exercitu

imperator et mox Augustus est factus. Gallienus quoque Romae a sena-

tu Caesar est appellatus. horum imperium Romano nomini perniciosum

et paene exitiabile fuit vel infelicitate principum vel ignavia: Germani

Ravennam usque venerunt; Valerianusin Mesopotamia bellum gerens a

15SaporePersarum rege superatus est, mox etiam captus apud Parthos

ignobili servitute consenuit.

8. (1) Gallienus cum adulescens factus esset Augustus, imperium

primum feliciter, mox commode, ad ultimum perniciose gessit. nam

iuvenis in Gallia et Illyrico multa strenue fecit occiso apud Mursam

20Ingenuo, qui purpuram sumpserat, et Trebelliano. diu placidus et quie-

ingenuo G IMPa Paul. : genuo LOA Q (cf. Paean. Γέννυον)

tus, mox in omnem lasciviam dissolutus tenendae rei publicae habenas

probrosa ignavia et desperatione laxavit. (2) Alamanni vastatis Galliis

in Italiam penetraverunt. Dacia, quae a Traianoultra Danubium fuerat

adiecta, tum amissa est. Graecia,Macedonia,Pontus,Asia vastata est

25per Gothos,Pannoniaa SarmatisQuadisque populata est, Germani

usque ad Hispanias penetraverunt et civitatem nobilem Tarraconem

expugnaverunt, ParthiMesopotamia occupata Syriam sibi coeperant

vindicare.


20ingenuo G IMPa Paul. : genuo LOA Q (cf. Paean. Γέννυον)20trebelliano G LOA Paul. : rebelliano CIa.c.MPa : rebellabat inde aliquandiu Ip.c.marg. : Regaliano Salmasius

9. (1) tum desperatis rebus et deleto paene imperio Romano Postu-

tum GF IMPa LOA Q : tam Paul. : iam

30musin Gallia obscurissime natus purpuram sumpsit et per annos decem


8tum GF IMPa LOA Q : tam Paul. : iam Pauli cod. Perusinus H 75 (cf. Paean. ἤδη)8deleto IMPa Q Paul. : delecto G : deiecto LOA8postumius IMPaLA (ΠοϲτούμιοϲPaean. et Ioh. Ant. fr. 175 Mariev = 230 Roberto)


ita imperavit, ut consumptas paene provincias ingenti virtute et modera-

tione reparaverit. qui seditione militum interfectus est, quod Mogontia-

diripiendam militibus tradere noluisset. (2) post eumMariusvilissimus

vilissimus LOA Paul. : civilissimus GF IMPaa.c.

5opifex purpuram accepit et secundo die interfectus est. (3) Victorinus

postea Galliarum accepit imperium, vir strenuissimus, sed cum nimiae

libidinis esset et matrimonia aliena corrumperet, Agrippinae occisus est

actuario quodam dolum machinante imperii sui anno secundo.


Laeliano droysen : l. aeliano LOAPaean. (Λουκίῳ Αἰλιανῷ) : lolliano G IMPaa.c. Paul. (cf. Ioh. Ant. fr. 175 Mariev = 230 RobertoΛολλιανῷ) : aemiliano Q6vilissimus LOA Paul. : civilissimus GF IMPaa.c.

10.huic successit Tetricus senator, qui Aquitaniam honore praesidis

10administrans absens a militibus imperator electus est et apud Burdiga-

lam purpuram sumpsit. seditiones multas militum pertulit. sed dum haec

cum – gererentur LOA

in Galliageruntur,in Orienteper OdenathumPersae victi sunt defensa

Syria, recepta Mesopotamia.usque ad CtesiphontemOdenathus pene-

travit.


3cum – gererentur LOA

1511. (1) ita Gallieno rem publicam deserente Romanum imperium in

Occidenteper Postumum,per Odenathumin Oriente servatum est. Gal-

postumium IMPa (Ποϲτούμιοϲ Paean.)

lienus interea Mediolanicum Valeriano fratre occisus est imperii anno

nono Claudiusqueei successit a militibus electus, a senatu appellatus

claudius qui IM

Augustus. (2) hicGothosIllyricumMacedoniamque vastantes ingenti

20proelio vicit. parcus vir ac modestus et iusti tenax ac rei publicae geren-

dae idoneus, qui tamen intra imperii biennium morbo interiit. divus

interiit G IMPa Paul. : obiit LOA

appellatus est. senatus eum ingenti honore decoravit, scilicet ut in curia

clipeus ipsi aureus, item in Capitolio statua aurea poneretur.


2postumium IMPa (Ποϲτούμιοϲ Paean.)4claudius qui IM4electus G IMPa Paul. : electus est LO : electus anno nono est A3interiit G IMPa Paul. : obiit LOA

12.Quintilluspost eum,Claudii frater, consensu militum imperator

quintillus Pa : quintillius IMPaul. : quintilius GF LOA

25electus est, unicae moderationis vir et civilitatis, aequandus fratri vel

praeferendus. consensu senatus appellatus Augustus septimo decimo


6quintillus Pa : quintillius IMPaul. : quintilius GF LOA3praeferendus IMPa LOA Paul. : procernendus GF4imperii die LOA Paul. : anno imperii GF Ia.c.MPaa.c. : die imperii Ip.c.Pamarg.

13. (1) post eumAurelianus suscepit imperium, Dacia Ripensi oriun-

dus, vir in bello potens, animi tamen inmodici et ad crudelitatem pro-

30pensioris. is quoque Gothos strenuissime vicit. Romanam dicionem ad

is add. Hartel


30is add. Hartel


fines pristinos varia bellorum felicitate revocavit. superavit in Gallia

Tetricumapud Catalaunosipso Tetrico prodente exercitum suum, cuius

adsiduas seditiones ferre non poterat; quin etiam per litteras occultas

Aurelianum ita fuerat deprecatus, ut inter alia versu Vergiliano uteretur:

virgiliano IMPa LOA Paul.

5„eripe me his, invicte, malis“ (Aen. 6,365). (2) Zenobiam quoque, quae

occiso Odenatho marito Orientem tenebat, haud longe ab Antiochia sine

gravi proelio cepit ingressusque Romam nobilem triumphum quasi

receptor OrientisOccidentisque egit praecedentibus currum Tetrico et

occidentis orientisque IMPa | occidentisque om. GF

Zenobia. qui quidem Tetricus corrector Lucaniae postea fuit ac privatus

tetricus etiam LOA

10diutissime vixit; Zenobia autem posteros, qui adhuc manent, Romae

reliquit.


7virgiliano IMPa LOA Paul.4occidentis orientisque IMPa4occidentisque om. GFtetricus etiam LOA

14.hoc imperante etiam in urbe monetarii rebellaverunt vitiatis pe-

cuniis et Felicissimo rationali interfecto. quos Aurelianus victos ultima

crudelitate conpescuit. plurimos nobiles capite damnavit. saevus et

15sanguinarius ac necessarius magis in quibusdam quam in ullo amabilis

ac necessarius om. G IMPa

imperator. trux omni tempore, etiam filiisororisinterfector, disciplinae

filii IMPa LOA Paul. : filiae GF

tamen militaris et morum dissolutorum magna ex parte corrector.


15ac necessarius om. G IMPafilii IMPa LOA Paul. : filiae GFinterfector IM LOA Paul. : interemptor F : intertor G

15. (1) urbem Romammuris firmioribus cinxit. templum Soli

aedificavit, in quo infinitum auri gemmarumque constituit. provinciam

20Daciam, quam Traianusultra Danubium fecerat, intermisit vastato omni

vastata IMPa A Paul.

Illyrico et Moesia desperans eam posse retinere abductosque Romanos

retinere G LOA : retineri IMPa Q Paul.

ex urbibus et agris Daciaein media Moesia conlocavit appellavitque

eam Daciam, quae nunc duas Moesias dividit et est in dextra Danubio

in add. Sylburg

in mare fluenti, cum antea fuerit in laeva. (2) occiditur servi sui fraude,

25qui ad quosdam militares viros, amicos ipsius, nomina pertulit adnotata

falso manum eius imitatus, tamquam Aurelianus ipsos pararet occidere;

itaque ut praeveniretur, ab isdem interfectus est in itineris medio, quod

inter Constantinopolim et Heracleam est, stratae veteris;locusCaeno-

locus om. GF IMPaa.c.

phrurium appellatur. mors tamen eius inulta non fuit. meruit quoque

30inter divos referri.


20vastata IMPa A Paul.4retinere G LOA : retineri IMPa Q Paul.6in add. Sylburglocus om. GF IMPaa.c.


16.Tacituspost hunc suscepit imperium, vir egregie moratus et rei

moratus LOA Paul. : moderatus GF IMPaa.c.

publicae gerendae idoneus. nihil tamen clarum potuit ostendere intra

sextum mensem imperii morte praeventus.Florianus, qui Tacito succes-

praeventus est GF

serat, duobus mensibus et diebus XX in imperio fuit neque quicquam

5dignum memoria egit.

memoriae GF

8moratus LOA Paul. : moderatus GF IMPaa.c.3praeventus est GF5memoriae GF

17. (1) post huncProbus, vir inlustris gloria militari, ad admini-

strationem rei publicae accessit. Gallias a barbaris occupatas ingenti

proeliorum felicitate restituit. quosdam imperium usurpare conatos,

proeliorum om. G

scilicet Saturninumin Oriente,Proculum et BonosumAgrippinae,

10certaminibus oppressit. (2) vineas Gallos et Pannonios habere permisit,

opere militari Almam montemapud Sirmium et Aureumapud Moesiam

superiorem vineis conseruit et provincialibus colendos dedit. (3) hic

colendas LOA

cum bella innumera gessisset, pace parata dixit brevi milites necessarios

parta IMPa

non futuros. vir acer, strenuus, iustus et qui Aurelianum aequaret gloria

15militari, morum autem civilitate superaret. interfectus tamen estSirmii

tumultu militari in turri ferrata.


3proeliorum om. G3colendas LOA2parta IMPa15tamen est Q Paul. : est tamen IMPa : autem est LO : est autem A : est G

18. (1) post huncCarus est factus Augustus Narbone natus in Gallia.

is confestim Carinum et Numerianum filios Caesares fecit. sed dum

bellum adversus Sarmatas gerit, nuntiato Persarum tumultu ad Orientem

20profectus res contra Persas nobiles gessit, ipsos proelio fudit, Cochen et

Ctesiphontem urbes nobilissimas cepit. et cum castra supraTigridem

haberet, vi divini fulminis periit. (2) Numerianus quoque, filius eius,

quem secum Caesarem ad Persas duxerat, adulescens egregiae indolis,

cum oculorum dolore correptus in lecticula veheretur, inpulsore Apro,

25qui socer eius erat, per insidias occisus est. et cum dolo occultaretur

ipsius mors, quousque Aper invadere posset imperium, foetore cadave-

ris prodita est. milites enim, qui eum sequebantur, putore commoti

putore G IMPa Paul. : foetore LOA

diductis lecticulae palliis post aliquot dies mortem eius notam habere

diductis G IMPa Q : deductis S LOA

potuerunt.


nobilissimas M LOA : notissimas G IPa Q Paul. (cf. Paean.ἐπιφανεϲτάταϲ)supra G IMPa :super LOA Paul.6putore G IMPa Paul. : foetore LOA7diductis G IMPa Q : deductis S LOA


19. (1) interea Carinus, quem Caesarem ad Parthos proficiscens

Carusin Illyrico,Gallia,Italia reliquerat, omnibus se sceleribus inqui-

navit. plurimos innoxios fictis criminibus occidit, matrimonia nobilia

corrupit, condiscipulis quoque, qui eum in auditorio vel levi fatigatione

5taxaverant, perniciosus fuit. ob quae omnibus hominibus invisus non

taxaverant G IMPaa.c. A : taxaverunt Paul. : relaxaverunt LO : vexaverunt Pap.c.

multo post poenas dedit. (2) nam de Perside victor exercitus rediens

cum Carum Augustum fulmine, Numerianum Caesarem insidiis perdi-

disset, Diocletianum imperatorem creavit, Dalmatia oriundum, virum

dalmatiis IMPa

obscurissime natum, adeo ut a plerisque scribae filius, a nonnullis

10Anullini senatoris libertinus fuisse credatur.


5taxaverant G IMPaa.c. A : taxaverunt Paul. : relaxaverunt LO : vexaverunt Pap.c.5omnibus om. LOA5invisus G IMPa Paul. : inrisos LOA3dalmatiis IMPa

20. (1) is prima militum contione iuravit Numerianum nullo suo dolo

is om.IMPaa.c.

interfectum et, cum iuxta eumAper, qui Numeriano insidias fecerat,

constitisset, in conspectu exercitus manu Diocletianigladio percussus

gladio post est transpos. Paul. : om. LOA

est. (2) postea Carinum omnium odio et detestatione viventem apud

15Margum ingenti proelio vicit proditum ab exercitu suo, quem fortiorem

habebat, certe desertum, inter Viminacium atque Aureum montem. (3) ita rerum Romanarum potitus, cum tumultum rusticani in Gallia conci-

certe autHartel : vel certe dub. Santini

tassent et factioni suae Bacaudarum nomen inponerent, duces autem

haberent Amandum et Aelianum, ad subigendos eos Maximianum Her-

20culium Caesarem misit, qui levibus proeliis agrestes domuit et pacem

Galliae reformavit.


6is om.IMPaa.c.3gladio post est transpos. Paul. : om. LOA3certe autHartel : vel certe dub. Santini

21.per haec tempora etiam Carausius, qui vilissime natus strenuae

per haec tempora G IMPa A Paul. : hoc tempore Fs.l.: post haec tempora LO

militiae ordine famam egregiam fuerat consecutus, cum apud Bononiam

per tractum Belgicae et Armorici pacandum mare accepisset, quod

armoricae LOA

25Franci et Saxones infestabant, multis barbaris saepe captis nec praeda

integra aut provincialibus reddita aut imperatoribus missa, cum suspicio

esse coepisset consulto ab eo admitti barbaros, ut transeuntes cum


6per haec tempora G IMPa A Paul. : hoc tempore Fs.l.: post haec tempora LO6strenuae G IMPa LOA : serenae Paul. 3armoricae LOA


praeda exciperet atque hac se occasione ditaret, a Maximiano iussus

atque  – occasione om. GF IMPa

occidi, purpuram sumpsit et Britannias occupavit.


7atque  – occasione om. GF IMPa

22. (1) ita cum per omnem orbem terrarum res turbatae essent,

Carausiusin Britanniis rebellaret, Achilleusin Aegypto,Africam Quin-

5quegentiani infestarent, NarseusOrienti bellum inferret, Diocletianus

Maximianum Herculium ex Caesare fecit Augustum, Constantium et

MaximianumCaesares; quorum Constantius per filiam nepos Claudii

traditur, Maximianus Galeriusin Daciahaud longe a Serdica natus.

atque ut eos etiam adfinitate coniungeret, Constantius privignam Hercu-

10liiTheodoram accepit, ex qua postea sex liberos, Constantini fratres,

habuit, Galerius filiam DiocletianiValeriam, ambo uxores, quas habue-

rant, repudiare conpulsi. (2) cum Carausio tamen, cum bella frustra

temptata essent contra virum rei militaris peritissimum, ad postremum

pax convenit. eum post septennium Allectus socius eius occidit atque

15ipse post eum Britannias triennio tenuit. qui ductu Asclepiodoti

praefecti praetorio oppressus est. ita Britanniae decimo anno receptae.

britannia – recepta est LOA

britannia – recepta est LOA

23.per idem tempus a Constantio Caesare in Galliabene pugnatum

bene om. G IMPaa.c.

est. circa Lingonas die una adversam et secundam fortunam expertus

est. nam cum repente barbaris ingruentibus intra civitatem esset coactus

20tam praecipiti necessitate, ut clausis portis in murum funibus tolleretur,

vix quinque horis mediis adventante exercitu sexaginta fere milia Ala-

mannorum cecidit. Maximianus quoque Augustus bellum in Africa

profligavit domitis Quinquegentianis et ad pacem redactis. Diocletianus

obsessum AlexandriaeAchilleum octavo fere mense superavit eumque

25interfecit. victoria acerbe usus est: totam Aegyptum gravibus proscripti-

onibus caedibusque foedavit. ea tamen occasione ordinavit provide

multa et disposuit, quae ad nostram aetatem manent.


6bene om. G IMPaa.c.20tolleretur LOA Paul. : collegeretur GF : colligeretur IMPaa.c.

cundum habuit inter CallinicumCarrasque congressus, cum inconsulte

30magis quam ignave dimicasset; admodum enim parva manu cum copio-


12adversus Narseum proelium insecundum Paul. (ϲτρατεύϲαϲ γὰρ κατὰ Ναρϲοῦ Paean.) : adversum proelium exin insecundum G :adversum proelium exin secundum IMPaa.c. S : adversum narseum proelium et secundum LOA


sissimo hoste commisit. pulsus igitur et ad Diocletianum profectus, cum

ei in itinere occurrisset, tanta insolentia a Diocletiano fertur exceptus, ut

per aliquot passuum milia purpuratus tradatur ad vehiculum cucurrisse.

25. (1) mox tamen per IllyricumMoesiamque contractis copiis rur-

5sus cum NarseoHormisdae et Saporis avo in Armenia maiorepugnavit

Hormisdae patredub. Müller

successu ingenti nec minore consilio, simul fortitudine, quippe qui

etiam speculatoris munus cum altero aut tertio equite susceperit. pulso

Narseo castra eius diripuit; uxores, sorores, liberos cepit, infinitam ex-

trinsecus Persarum nobilitatem, gazam Persicam copiosissimam. ipsum

10in ultimas regni solitudines egit. quare ad Diocletianumin Mesopotamia

ad diocletianum LOA Paul. : a diocletiano G IMPa

cum praesidiis tum morantem ovans regressus ingenti honore susceptus

est. (2) varia deinceps et simul et viritim bella gesserunt Carpis et

Basternis subactis, Sarmatis victis, quarum nationum ingentes captivo-

rum copias in Romanis finibus locaverunt.


5Hormisdae patredub. Müller10ad diocletianum LOA Paul. : a diocletiano G IMPa8tum (vel tamen) morantem A Q Paul. : tum morante G LO (morant G) : commorante IMPa

1526.Diocletianus moratus callide fuit, sagax praeterea et admodum

subtilis ingenio et qui severitatem suam aliena invidia vellet explere.

ut qui Hartel

diligentissimus tamen et sollertissimus princeps et qui imperio Romano

in imperio LOA

primus regiae consuetudinis formam magis quam Romanae libertatis

primus om. GF

invexerit adorarique se iussit, cum ante eum cuncti salutarentur. orna-

20menta gemmarum vestibus calciamentisque indidit. nam prius imperii

insigne in chlamyde purpurea tantum erat, reliqua communia.


2ut qui Hartel2invidia om. GF Ia.c.MPa : opera Is.l.2explere GF IMPa Paul. : expellere LO : extolere A3in imperio LOA4primus om. GFinvexerit Ip.c. Q : invexit LOA : invexerat G Ia.c.MPa Paul.

27. (1) Herculius autem propalam ferus et incivilis ingenii asperi-

tatem suam etiam vultus horrore significans. hic naturae suae indulgens

Diocletiano in omnibus estsaevioribus consiliis obsecutus. cum tamen

est G IMPa LOA Q : et Paul.

25ingravescente aevo parum se idoneum Diocletianus moderando imperio

parum G LOA Paul. : non IMPa

esse sentiret, auctor Herculio fuit, ut in vitam privatam concederent et

stationem tuendae rei publicae viridioribus iunioribusque mandarent.


3est G IMPa LOA Q : et Paul.3saevioribus G Q Paul. (ἀπηνεϲτέραϲPaean.) : severioribus IMPa LOA25parum G LOA Paul. : non IMPa


cui aegre collega obtemperavit. (2) tamen uterque uno die privato habitu

imperii insigne mutavit, NicomediaeDiocletianus,HerculiusMediolani,

post triumphum inclitum, quem Romae ex numerosis gentibus egerant

pompa ferculorum inlustri, qua Narsei coniuges sororesque et liberi ante

5currum ducti sunt; concesserunt tamen Salonasunus,alterin Lucaniam.

28.Diocletianus privatus in villa, quae haud procul a Salonis est,

praeclaro otio senuit inusitata virtute usus, ut solus omnium post

senuit G IMPa A Q Paul. : se tenuit LO : consenuit Rühl

conditum Romanum imperium ex tanto fastigio sponte ad privatae vitae

statum civilitatemque remearet. contigit igitur ei, quod nulli post natos

10homines, ut cum privatus obisset, inter divos tamen referretur.


2senuit G IMPa A Q Paul. : se tenuit LO : consenuit Rühl

liber X

1. (1) his igitur abeuntibus administratione rei publicae Constantius

et Galerius Augusti creati sunt divisusque inter eos ita Romanus orbis,

ut Gallias,Italiam,AfricamConstantius,Illyricum,Asiam,Orientem

Galerius obtineret sumptis duobus Caesaribus. (2) Constantius tamen

15contentus dignitate Augusti Italiae atque Africae administrandae sollici-

tudinem recusavit, vir egregius et praestantissimae civilitatis, divitiis

provincialium ac privatorum studens, fisci commoda non admodum

adfectans dicensque melius publicas opes a privatis haberi quam intra

unum claustrum reservari, adeo autem cultus modici, ut festis diebus, si

20amicis numerosioribus esset epulandum, privatorum eiargento ostiatim

cum amicis IMPa | ei om. GF IMPa | argentum G Paul.

petito triclinia sternerentur. (3) hic non modo amabilis, sed etiam vene-

rabilis Gallis fuit, praecipue quod Diocletiani suspectam prudentiam et

Maximiani sanguinariam temeritatem imperio eius evaserant. obiit


6administratione GF M : ab administratione I : administrationem LOA Paul. : ad administrationem Pa20cum amicis IMPa20ei om. GF IMPa20argentum G Paul.


BritanniaEboraci principatus anno tertio decimo atque inter divos

relatus est.

2. (1) Galerius vir et probe moratus et egregius re militari, cum

in re LOA

Italiam quoque sinente Constantio administrationi suae accessisse

5sentiret, Caesares duos creavit, Maximinum, quem Orienti praefecit, et

maximinum A Pa : maximianum rell. codd.

Severum, cui Italiam dedit. ipsein Illyricocommoratus est. (2) verum

Constantio mortuo Constantinus ex obscuriore matrimonio eius filius in

Britannia creatus est imperator et in locum patris exoptatissimus

moderator accessit. (3) Romae interea praetoriani excito tumultu

10Maxentium,Herculii filium, qui haud procul ab urbe in villa publica

morabatur, Augustum nuncupaverunt. quo nuntio Maximianus Hercu-

lius ad spem arrectus resumendi fastigii, quod invitus amiserat, Romam

advolavit e Lucania, quam sedem privatus elegerat in agris amoenis-

simis consenescens, Diocletianumque etiam per litteras adhortatus est,

15ut depositam resumeret potestatem, quas ille inritas habuit. (4) sed ad-

versum motum praetorianorum atque MaxentiiSeverus Caesar Romam

missus a Galerio cum exercitu venit obsidensque urbem militum suo-

rum scelere desertus est. auctae Maxentii opes confirmatumque impe-

rium. Severus fugiens Ravennae interfectus est.


6in re LOA5maximinum A Pa : maximianum rell. codd.4illyrico commoratus G IMPa Paul. : illyricum moratus LOA : illyrico moratus Q15inritas codd. : irrisas Schulze, duce Paean. (κατεγέλαϲε)

203. (1) Herculius tamen Maximianus post haec in contione exerci-

exerci­tuum A Paul. : exercitum LO : exercitus G IMPa

tuum filium Maxentium nudare conatus seditionem et convicia militum

tulit. (2) inde ad Gallias profectus est dolo conposito, tamquam a filio

esset expulsus, ut Constantino genero iungeretur, moliens tamen Con-

stantinum reperta occasione interficere; qui in Galliis et militum et

25provincialium ingenti iam favore regnabat caesis Francis atque Alaman-

nis, captis eorum regibus, quos etiam bestiis, cum magnificum specta-

culum muneris parasset, obiecit. detectis igitur insidiis per Faustam


20exerci­tuum A Paul. : exercitum LO : exercitus G IMPa


filiam, quae dolum viroenuntiaverat, profugit HerculiusMassiliaeque

viro om.LOA | nuntiaverat LOA Paul.

oppressus (ex ea enim navigare ad filium praeparabat) poenas dedit

iustissimo exitu, vir ad omnem acerbitatem saevitiamque proclivis,

infidus, incommodus, civilitatis penitus expers.


7viro om.LOA7nuntiaverat LOA Paul.

54. (1) per hoc tempus a GalerioLicinius imperator est factus, Dacia

a Galerio post Licinius transpos. LOA

oriundus, notus ei antiqua consuetudine et in bello, quod adversus

Narseum gesserat, strenuus laboribus et officiis acceptus. (2) mors Ga-

strenuus G Ia.c. LOA Paul. : strenuis Ip.c.MPa Q

lerii confestim secuta. ita res publica tum a novis quattuor imperatoribus

tenebatur, ConstantinoetMaxentio filiis Augustorum, Licinio et Maxi-

et‌1om. G IMPa Paul. | maximiano OA Paean.

10mino novis hominibus. (3) quinto tamen Constantinus imperii sui anno

bellum adversum Maxentium civile commovit, copias eius multis

proeliis fudit, ipsum postremo Romae adversum nobiles omnibus exitiis

saevientem apud pontem Mulvium vicit Italiaque est potitus. (4) non

multo deinceps in Oriente quoque adversum LiciniumMaximinus res

maximianus OA Paean.

15novas molitus vicinum exitium fortuita apud Tarsum morte praevenit.


5a Galerio post Licinius transpos. LOA3strenuus G Ia.c. LOA Paul. : strenuis Ip.c.MPa Q2ita res publica Q Paul. : ita ut res publica GF IMPa : is a re publica O : is aut res publica L : ipsa res publica A3et‌1om. G IMPa Paul.3maximiano OA Paean.2maximianus OA Paean.

5.Constantinus tamen vir ingens et omnia efficere nitens, quae

animo praeparasset, simul principatum totius orbis adfectans, Licinio

bellum intulit, quamquam necessitudo et adfinitas cum eo esset; nam

soror Constantia nupta Licinio erat. ac primo eum in Pannonia secunda

ac LOA Q Paul. : et G IMPa

20ingenti apparatu bellum apud Cibalas instruentem repentinus oppressit

cibalis GF IMPa

omniqueDardania,Moesia,Macedonia potitus numerosas provincias

occupavit.


4ac LOA Q Paul. : et G IMPa20cibalis GF IMPa6omnique A Q Paul. : omniaque LO : omnibus G : et omnibus IMPaa.c.6ac macedonia LOA

6. (1) varia deinceps inter eos bella et pax reconciliata ruptaque est.

bella gestaRühl

postremo Licinius navali et terrestri proelio victus apud Nicomediam se

25dedidit et contra religionem sacramenti Thessalonicae privatus occisus

est. (2) eo tempore res Romana sub uno Augusto et tribus Caesaribus,

quod numquam alias, fuit, cum liberi ConstantiniGalliae,Orienti

Italiaeque praeessent. (3) verum insolentia rerum secundarum aliquan-

tum Constantinus ex illa favorabili animi docilitate mutavit. primum

favorabili Q : favorabilis rell. codd.


8bella gestaRühl2favorabili Q : favorabilis rell. codd.


necessitudines persecutus egregium virum filium et sororisfilium

commodae indolis iuvenem interfecit, mox uxorem, post numerosos

amicos.

7. (1) vir primo imperii tempore optimis principibus, ultimo mediis

5conparandus. innumerae in eo animi corporisque virtutes claruerunt.

militaris gloriae adpetentissimus, fortuna in bellis prospera fuit, verum

adpetentissimus LOA Paul. : adtentissimus G IMPaa.c.

ita ut non superaret industriam. nam etiam Gothos post civile bellum

varie profligavit pace his ad postremum data ingentemque apud bar-

ad om. G IMPaa.c.

baras gentes memoriae gratiam conlocavit. (2) civilibus artibus et stu-

liberalitate et docilitate quaesivit. sicut in nonnullos amicos dubius ita in

et docilitate om. LOA

reliquos egregius nihil occasionum praetermittens, quo opulentiores eos

clarioresque praestaret.


3adpetentissimus LOA Paul. : adtentissimus G IMPaa.c.ad om. G IMPaa.c.10ab omnibus sibi Sylburg, duce Paean. (παρὰ πάντων) : omnibus ibi GF MPaa.c. : ab omnibus I : omnis ibi LOA : omnem sibi Paul. Pamarg.3et docilitate om. LOA

8. (1) multas leges rogavit, quasdam ex bono et aequo, plerasque

15superfluas, nonnullas severas. primusque urbem nominis sui ad tantum

fastigium evehere molitus est, ut Romae aemulam faceret. (2) bellum

adversus Parthos moliens, qui iam Mesopotamiam fatigabant, uno et

tricesimo anno imperii, aetatis sexto et sexagesimo Nicomediae in villa

nicomediae IMPa LOA : nicomedia G : nicomediam Paul.

publica obiit. (3) denuntiata mors eius etiam per crinitam stellam, quae

est etiam G IMPa

20inusitatae magnitudinis aliquamdiu fulsit; eamGraeci cometen vocant.

eam LO Q Paul. : et eam A : quam Μ : om. G

atque inter divos meruit referri.


3nicomediae IMPa LOA : nicomedia G : nicomediam Paul.4est etiam G IMPa20eam LO Q Paul. : et eam A : quam Μ : om. G

9. (1) is successores filios tres reliquit atque unum fratris filium.

is om. LOA

verum Dalmatius Caesar prosperrima indole neque patruo absimilis

haud multo post oppressus est factione militari {et}Constantio patrueli

et del. Rühl

25suo sinente potius quam iubente. (2) Constantinum porro bellum fratri

inferentem et apud Aquileiam inconsultius proelium adgressum Con-

stantis duces interemerunt. (3) ita res publica ad duos Augustos redacta.

Constantis imperium strenuum aliquamdiu et iustum fuit. mox, cum et


4is om. LOA3et del. Rühl


valetudine inprospera et amicis pravioribus uteretur, ad gravia vitia

pravioribus LOA Paul. : gravioribus G IMPaa.c.

conversus, cum intolerabilis provincialibus, militi iniucundus esset, fac-

tione Magnentii occisus est. (4) obiithaud longe ab Hispaniisin castro,

haud Paul. : aut LO : autem G IM : hic non Pa : non Q

cui Helenae nomen est, anno imperii septimo decimo, aetatis tricesimo,

5rebus tamen plurimis strenue in militia gestis exercituique per omne

plurimis LOA Paul. : pluribus G IMPa

vitae tempus sine gravi crudelitate terribilis.


3pravioribus LOA Paul. : gravioribus G IMPaa.c.haud Paul. : aut LO : autem G IM : hic non Pa : non Q5plurimis LOA Paul. : pluribus G IMPa

10. (1) diversa Constantii fortuna fuit. a Persis enim multa et gravia

perpessus saepe captis oppidis, obsessis urbibus, caesis exercitibus,

caesis exercitibus om. G IMPaa.c.

nullumque ei contra Saporem prosperum proelium fuit, nisi quod apud

10Singaram haud dubiam victoriam ferocia militum amisit, qui pugnam

seditiose et stolide contra rationem belli die iam praecipiti poposcerunt.

(2) post Constantis necem MagnentioItaliam,Africam,Gallias obtinen-

te etiam Illyricum res novas habuit Vetranione ad imperium consensu

militum electo. quem grandaevum iam et cunctis amabilem diuturnitate

in cunctis GF

15et felicitate militiae ad tuendum Illyricum principem creaverunt, virum

probum et morum veterum ac iucundae civilitatis, sed omnium libera-

lium artium expertem adeo, ut ne elementa quidem prima litterarum nisi

artium om. G LOA Q Paul.

grandaevus et iam imperator acceperit.


2caesis exercitibus om. G IMPaa.c.10singaram G IMPa A : sigaram LO : singarum Q Paul. : Singara Droysen, duce Paean. (Ϲιγγάροιϲ)3in cunctis GF6artium om. G LOA Q Paul.6prima Schoonhoven : primarum G IMPa Q Paul. : privatarum LOA

11. (1) sed a Constantio, qui ad ultionem fraternae necis bellum

20civile commoverat, abrogatum est Vetranioni imperium; novo inusitato-

que more consensu militum deponere insigne conpulsus. (2) Romae

quoque tumultus fuit NepotianoConstantinisororis filio per gladiato-

riam manum imperium vindicante. qui saevis exordiis dignum exitum

nanctus est. vicesimo enim atque octavo die a Magnentianis ducibus

25oppressus poenas dedit. caput eiuspiloper urbem circumlatum est

pilo om. GF Pa

gravissimaeque proscriptiones et nobilium caedes fuerunt.


25pilo om. GF Pa


12. (1) non multo post Magnentiusapud Mursam profligatus acie est

ac paene captus. ingentes Romani imperii vires ea dimicatione con-

sumptae sunt, ad quaelibet bella externa idoneae, quae multum trium-

phorum possent securitatisque conferre. (2) Orienti mox a Constantio

5Caesar est datus patrui filiusGallusMagnentiusque diversis proeliis

victus vim vitae suae apud Lugdunum attulit imperii anno tertio, mense

miserat.


4senonis codd. (τοῦ ἀδελφοῦ Ϲενῶνοϲ Paean.) : Senonibus vel apud Senonas Cellarius : Decentius Senonis Zangemeister

13.per haec tempora etiam a Constantio multis incivilibus gestis

10Gallus Caesar occisus est, vir natura ferus et ad tyrannidem pronior, si

suo iure imperare licuisset. Silvanus quoque in Gallia res novas molitus

ante diem tricesimum extinctus est solusque imperio Romano eo

in imperio G IMPa

tempore Constantius princeps et Augustus fuit.


4in imperio G IMPa

14. (1) mox Iulianum Caesarem ad Gallias misit, patruelem suum,

15Galli fratrem, tradita ei in matrimonium sorore, cum multa oppida bar-

bari expugnassent, alia obsiderent, ubique foeda vastitas esset Roma-

numque imperium non dubia iam calamitate nutaret. a quo modicis

copiis apud Argentoratum,Galliae urbem, ingentes Alamannorum

copiae extinctae sunt, rex nobilissimus captus, Galliae restitutae. (2)

20multa postea per eundem Iulianumegregia adversum barbaros gesta

egregia G LOA Q Paul. : egregie IMPa

sunt summotique ultra RhenumGermani et finibus suis Romanum

imperium restitutum.


20egregia G LOA Q Paul. : egregie IMPa

15. (1) neque multo post, cum Germaniciani exercitus a Galliarum

praesidio tollerentur, consensu militum Iulianus factus Augustus est

25interiectoque anno ad Illyricum obtinendum profectus Constantio

Parthicis proeliis occupato. (2) qui rebus cognitis ad bellum civile

conversus in itinere obiit inter CiliciamCappadociamque anno imperii

octavo et tricesimo, aetatis quinto et quadragesimo, meruitque inter


divos referri, vir egregiae tranquillitatis, placidus, nimium amicis et

familiaribus credens, mox etiam uxoribus deditior, qui tamen primis

imperii annis ingenti se modestia egerit, familiarium etiam locupletator

neque inhonores sinens, quorum laboriosa expertus fuisset officia, ad

inhonores G : inhonoros F IMPa Paul. : sine honore LOA

5severitatem tum propensior, si suspicio imperii moveretur, mitis alias, et

tum G MPa LO Paul. : tamen IA

cuius in civilibus magis quam in externis bellis sit laudanda fortuna.


7inhonores G : inhonoros F IMPa Paul. : sine honore LOA5tum G MPa LO Paul. : tamen IA

16. (1) hinc Iulianus rerum potitus est ingentique apparatu Parthis

intulit bellum, cui expeditioni ego quoque interfui. aliquot oppida et

castella Persarum in deditionem accepit vel vi expugnavitAssyriamque

expugnavit Merula : oppugnavit codd.

10populatus castra apud Ctesiphontem stativa aliquamdiu habuit. (2) remeansque victor, dum se inconsultius proeliis inserit, hostili manu

aliquamdiu om. GF

interfectus est VI Kal. Iul., imperii anno septimo, aetatis altero et

tricesimo, atque inter divos relatus est, vir egregius et rem publicam

insigniter moderaturus, si per fata licuisset. (3) liberalibus disciplinis

15adprime eruditus, Graecis doctior atque adeo, ut Latina eruditio nequa-

eruditione quamquam codd. : corr. Schoonhoven

quam cum Graeca scientia conveniret, facundia ingenti et prompta,

et prompta LOA Paul. : promptae G IMPa

memoriae tenacissimae, in quibusdam philosopho propior, in amicos li-

nonnulli, qui vulnera gloriae eius inferrent. in provinciales iustissimus

provincialibus LOA

20et tributorum, quatenus fieri posset, repressor, civilis in cunctos, medio-

crem habens aerarii curam, gloriae avidus ac per eam animi plerumque

inmodici. nimius religionis Christianae insectator, perinde tamen ut

nimius om. LOA : post Christianae transpos. Rühl

cruore abstineret;M. Antonino non absimilis, quem etiam aemulari

post abstineret levius interpunxit Droysen

studebat.


3expugnavit Merula : oppugnavit codd.10aliquamdiu om. GF15eruditione quamquam codd. : corr. Schoonhoven3et prompta LOA Paul. : promptae G IMPaquam tantum IMPa A (cf. Ioh. Ant. fr. 205 Mariev = 272 Roberto τοιῷδε βαϲιλεῖ) : quantum G LO Q Paul.6provincialibus LOA9nimius om. LOA : post Christianae transpos. Rühlpost abstineret levius interpunxit Droysen

2517. (1) post huncIovianus, qui tunc domesticus militabat, ad

obtinendum imperium consensu exercitus lectus est, commendatione

consensu LOA Paul. : consul G : consulto IMPa


2consensu LOA Paul. : consul G : consulto IMPa


patris militibus quam sua notior. qui iam turbatis rebus, exercitu quoque

inopia laborante, uno a Persis atque altero proelio victus pacem cum

Sapore, necessariam quidem, sed ignobilem, fecit multatus finibus ac

nonnulla imperii Romani parte tradita. (2) quod ante eum annis mille

5centum et duobus de viginti fere, ex quo Romanum imperium conditum

erat, numquam accidit. quin etiam legiones nostrae ita et apud Caudium

per Pontium Telesinum et in Hispaniaapud Numantiam et in Numidia

sub iugum missae sunt, ut nihil tamen finium traderetur. ea pacis

conditio non penitus reprehendenda foret, si foederis necessitatem tum,

10cum integrum fuit, mutare voluisset, sicut a Romanis omnibus his bellis,

quae commemoravi, factum est. nam et Samnitibus et Numantinis et

Numidis confestim bella inlata sunt neque pax rata fuit. (3) sed dum

aemulum imperii veretur intra Orientem residens, gloriae parum

consuluit. isque iter ingressus atque Illyricum petens in Galatiae finibus

15repentina morte obiit, vir alias neque iners neque inprudens.

18. (1) multi exanimatum opinantur nimia cruditate (inter cenandum

enim epulis indulserat), alii odore cubiculi, quod ex recenti tectorio

calcis grave quiescentibus erat, quidam nimietate prunarum, quas gravi

frigore adoleri multas iusserat. (2) decessit imperii mense septimo,

20tertio decimo Kal. Mart., aetatis, ut qui plurimum vel minimum tradunt,

tertio G MPa LOA : quarto I Paul.

tertio et tricesimo anno, ac benignitate principum, qui ei successerunt,

inter divos relatus est. nam et civilitati propior et natura admodum

liberalis fuit. (3) is status erat Romanae rei Ioviano eodem et Varroni-

is LOA Paul. : hic G IMPa Q

ano consulibus, anno urbis conditae millesimo centesimo et octavo

25decimo. quia autem ad inclitos principes venerandosque perventum est,

interim operi modum dabimus. nam reliqua stilo maiore dicenda sunt,

quae nunc non tam praetermittimus quam ad maiorem scribendi diligen-

tiam reservamus.


20tertio G MPa LOA : quarto I Paul.is LOA Paul. : hic G IMPa Q